Mostrar mensagens com a etiqueta Português. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta Português. Mostrar todas as mensagens

terça-feira, 4 de agosto de 2026

«De aquí o xerme saíu» lembra o vínculo de Camões con Galicia no seu quinto centenario

 

Foto de familia dos intervenientes na inauguración da exposición coa que deu comezo a xornada.

Cinco séculos despois do seu nacemento Camões “transborda contemporaneidade” e celebrámolo porque precisamos del “porque nos interpela, en cada un dos seus textos, a discutir cuestións que están hoxe no centro da orde do día”, destaca Joaquim Coelho Ramos.

O comisario xeral adxunto da Estrutura de Missão para as Comemorações do V Centenário do Nascimento de Luís de Camões participou na inauguración da exposición De aquí o xerme saíu. Presenzas galegas de Camões, coa que arrincou hoxe na Casa Galega da Cultura de Vigo a xornada homónima da homenaxe que se lle rendeu en Galicia ao gran clásico das letras portuguesas.

A Fundación Penzol, a Real Academia Galega e o Consello da Cultura Galega, da man da Estrutura de Missão, organizaron este encontro sobre o autor, cuxas raíces familiares están a esta beira do Miño.

A cita continuou coa presentación do volume Camões en Galicia, de Xosé Manuel Dasilva; unha quenda de relatorios na que o presidente da RAG afondou no tópico do galego e do seu falar na literatura lusa dos tempos do homenaxeado; un recital organizado pola Sección de Literatura da RAG e mais unha ofrenda floral ante o busto de Camões. 

O académico correspondente Ramón Nicolás recitando un dos poemas de Camões. 

O programa púxolle o ramo desde Galicia aos dous anos de conmemoracións que concluíron no país veciño oficialmente o pasado 10 de xuño, Día de Portugal, e implicou tamén, en calidade de colaboradores, o Concello de Vigo, o Consulado-Xeral de Portugal en Vigo, a Editorial Galaxia e o  Camões - Centro Cultural Portugués en Vigo.

“Temos, aquí e agora, unha oportunidade de ouro para reposicionar a centralidade da obra deste Luís pleno de contradicións, non como unha herdanza estática do pasado, mais como unha ferramenta vital de navegación para o presente”, reivindica Joaquim Coelho Ramos, quen sinala a diversidade cultural, o choque e o diálogo entre pobos, a valorización da diferenza, o pracer do coñecemento e a exploración da inesgotable temática da viaxe como algúns dos temas que Camões nos convida a discutir hoxe desde o seu legado literario.

O representante da organización lusa encargada do quinto centenario do autor refírese así mesmo as raíces galegas do autor. “Ollar para o home por detrás do mito, sen esquecer o mito que alimenta o home, esixe, aquí en Vigo, recordar que o apelido que hoxe resoa universalmente como sinónimo de Portugal terá unha matriz xenética en Galicia, na vella liñaxe das terras de ‘Camos’. Recordar a orixe galega do nome de Camões non é un mero detalle biográfico; é asumir a xénese dunha visión do mundo que naceu dese abrazo primordial co norte para, máis tarde, facerse universal”, reflexiona.

O presidente da RAG, Henrique Monteagudo, agradece a ampla participación portuguesa nesta celebración galega dun autor sempre recoñecido pola Academia, que xa celebrara con solemnidade en 1924 os catrocentos anos do seu nacemento. Daquela contara entre os seus convidados co poeta Eugénio de Castro, membro correspondente da institución, lembra. Cen anos despois, “a xornada de hoxe enmárcase nesa liña de continuidade que une a Real Academia Galega coa cultura portuguesa desde os seus comezos, unha tradición na que Camões sempre foi atendido en recoñecemento da grande influencia que deixou nas nosas letras”, comparte o presidente da RAG.

Manuel Puga Pereira, presidente da Penzol, convida a cidadanía galega a se achegar a Camões a través da mostra e subliña tamén a irmandade da fundación con Portugal desde as súas orixes. “Este quinto centenario de Camões non podía quedar fóra da nosa programación anual tanto polas raíces do autor coma pola intensa relación da Penzol coa cultura portuguesa desde sempre. A lección inaugural das nosas primeiras instalacións na rúa Policarpo Sanz impartiuna o filólogo portugués Manuel Rodrigues Lapa”, recorda. 

De aquí o xerme saíu. Presenzas galegas de Camões dálle continuidade á participación galega no quinto centenario de Camões en Portugal. O pasado mes de novembro a RAG e o CCG participaron en Lisboa no Colóquio Internacional Sob o signo de Camões. Cânones e heterodoxias, con conferencias e unha exposición bibliográfica coorganizada por ambas as institucións.  A vicepresidenta do Consello, Dolores Vilavedra, enmarca tamén ambas as dúas citas no compromiso firme da súa institución “con todas aquelas iniciativas que supoñan alicerzar e alimentar o diálogo coa cultura portuguesa”, que inclúe outros proxectos como Dramaturxias itinerantes. “Esperamos que esta conmemoración camoniana sexa un punto de inflexión, no coñecemento do escritor e a súa obra na nosa terra, mais tamén un decidido paso adiante nese diálogo imprescindible entre Galicia e Portugal”, conclúe.

Exposición e ‘Camões en Galicia’

A exposición que pode verse xa na Casa Galega da Cultura inclúe valiosa documentación, entre a que figura o privilexio do século XIV en que Henrique III priva do seu señorío na vila de Baiona a Vasco Pérez de Camões, tataravó do poeta. A parte bibliográfica, pertencente aos fondos da Penzol, dá ademais conta da recepción da obra e da figura do escritor en Galicia.

O comisario da mostra é o subdirector da Penzol e catedrático da Universidade de Vigo Xosé Manuel Dasilva, quen abriu o programa da tarde coa presentación de Camões en Galicia (Galaxia, 2026). Neste volume Dasilva, destacado camonista, reúne unha serie de estudos que afondan nas pegadas galegas do mestre e que revelan o alento camoniano de figuras senlleiras da cultura galega, dende o padre Sarmiento a Rosalía de Castro, Curros Enríquez ou Eduardo Pondal, autor d'Os Eoas, a “proposta de meirande ambición” das letras galegas —apunta— que tratou de conseguir os mesmos logros ca o portugués coa epopea Os Lusíadas.

A recepción galega de Camões no ámbito peninsular é singular, explica Dasilva. “No eido español tendeuse máis ben á apropiación da súa figura, ao ser un autor de aceptabilidade complicada fundamentalmente pola envergadura patriótica d’Os Lusíadas. En Galicia distínguese, emporiso, unha constante propensión á adopción máis que á apropiación en si. Noutras palabras, non se adquire pola forza como propio o que é alleo, e utilízase, en cambio, para encher ante todo un baleiro inducido polo noso devir histórico. Por unha banda, Camões foi tomado en calidade de referencia, a través dunha serie de liñas de forza. Por outra, constituíu unha influencia, a cal se plasmou de dous modos: por imitación, como poeta lírico; e por emulación, como poeta épico”, detalla no limiar.

A visión tópica dos galegos e da súa lingua

O presidente da RAG interviu tras a presentación do libro de Xosé Manuel Dasilva cun relatorio sobre a visión da lingua galega e dos galegos no Portugal do século de Camões, certamente pouco positiva, como lamentara o padre Sarmiento en referencia ao verso d’Os Lusíadas que di “Ó sórdidos galegos, duro bando!”. “Nos textos portugueses da súa época xa existe unha imaxe construída do falar galego e do tipo humano asociado a ese falar. E Os Lusíadas consagra eses tópicos da cultura portuguesa, que polo menos xa estaban asentados na mentalidade lisboeta, sostén Henrique Monteagudo, quen rastrexou o tópico denigrante do galego ata a literatura portuguesa e propón que dito estereotipo xurdiría en Portugal para logo se estender a Castela.

Da banda portuguesa,  a xornada contou tamén con Micaela Ramon, profesora da Universidade do Minho, co relatorio “Um dia Camões nasceu e nunca mais morreu: mecanismos de preservação da memória literária no século XXI”; e mais José Carlos Seabra Pereira, profesor da Universidade de Coimbra, coa contribución titulada “Inquietação e conhecimento na poesia de Camões (materia perigosa?)”.

O programa continuou co recital poético-musical coordinado pola directora da Sección de Literatura da RAG, Marilar Aleixandre, no que lle puxeron voz a versos de Camões as académicas Chus Pato e Fina Casalderrey, o académico correspondente Ramón Nicolás, a xornalista Cláudia Morán, a escritora e investigadora Rexina Vega, Henrique Monteagudo e a propia Aleixandre. César Morán pechará este apartado coa interpretación de “Verdes são os campos”. 

Ofrenda do Consulado-Geral de Portugal em Vigo

O Consulado-Geral de Portugal em Vigo rematou a xornada coa ofrenda floral diante do busto de Camões na praza de Portugal. Nela participaron canda o cónsul xeral de Portugal en Vigo, João Bezerra da Silva, os representantes das demais institucións implicadas.

 

[Fonte: www.academia.gal]

domingo, 12 de julho de 2026

Castelao além da efeméride: «Notre langue est du pur portugais»

O ideário linguístico de Castelao constitui um bom exemplo de como a dimensom mais arraigada dum autor pode ficar obscurecida perante a parte mais homologável do seu legado, aquela mais amável para as elites do momento.

Alfonso Daniel Rodríguez Castelao

Escrito por Eduardo Maragoto 

O ideário linguístico de Castelao constitui um bom exemplo de como a dimensom mais arraigada dum autor pode ficar obscurecida perante a parte mais homologável do seu legado, aquela mais amável para as elites do momento.

No ano em que foi lembrado polo 75.º aniversário da sua morte, que coincidiu com um tempo em que também muito falamos da situaçom do galego, celebrou-se o artista e o político que foi, admirou-se a sua resiliência nas circunstâncias adversas que padeceu, mas o seu pensamento —principalmente o idiomático—, se nom desapareceu, quase nunca apareceu projetado para o futuro.

Imagino que existe certo receio a difundir a ideia de língua do político-artista, que claramente dissente da que hoje se ensina nas escolas. Ao fin e ao cabo, legou-nos por escrito os grandes lemas do reintegracionismo posterior: “A nosa lingua está viva e florece en Portugal”; “Deseo, además, que el gallego se acerque y confunda con el portugués, de modo que tuviésemos dos idiomas extensos y útiles”, etc.

Mas ainda há quem se resista a ver nestes motes um antecipo do reintegracionismo. Consideram-nas um recurso empregado por Castelao, no Sempre en Galiza e na correspondência com Sánchez Albornoz, para combater os preconceitos castelhanistas sobre o galego. Nom me parece. É certo que ele nom chegou a ensaiar, como fizeram alguns contemporâneos (J. V. Biqueira, E. C. Calderom, R. Flores), o uso de grafias portuguesas nos seus escritos (uma iniciativa que pouco podia avançar entom sem galego no ensino), mas a ideia da concórdia galego-portuguesa nom parou de crescer na sua obra até a morte. 

E nom só. Graças a uma entrevista concedida em 1929 ao jornal Le Nouvelliste (Courrier de la Basse-Bretagne) que passou despercebida até hoje, sabemos que a questom também é mais precoz do que se pensava no conjunto do seu pensamento, obrigando a adiantar até a ditadura de Primo de Rivera os seus depoimentos sobre a unidade linguística com o português. 

Castelao é muito categórico: « Notre langue est du pur portugais» (‘a nossa língua é puro português’), di, entre outras reflexões sobre a identidade luso-galaica. A entrevista completa, realizada durante a famosa viagem que realizou àquela regiom para estudar as cruzes de pedra e publicada agora em galego-português na revista Tempos Novos (nº 345), confirma que a divulgaçom desta doutrina foi uma das grandes teimas do rianjeiro ao longo da sua vida política. 

                   Postal enviada por Castelao a Vicente Risco en xullo de 1929 CC-BY Eduardo Maragoto

 

[Fonte: www.praza.gal]





sábado, 27 de junho de 2026

Andorra: el català es manté viu en la vida quotidiana i guanya presència en converses amb turistes

Cada vegada més persones opten per mantenir el català fins i tot quan el seu interlocutor utilitza una altra llengua


Un dels elements destacats de l’enquesta és que cada vegada més persones opten per mantenir el català fins i tot quan el seu interlocutor utilitza una altra llengua, com el castellà. 

Aquesta tendència també es detecta en converses amb turistes o persones desconegudes, un àmbit en què tradicionalment hi havia més canvi lingüístic.

Tot i això, l’estudi apunta que el canvi de llengua encara és habitual en molts casos, ja que els parlants sovint s’adapten a l’idioma de l’altra persona. 

Micó assenyala que aquest comportament pot estar influït pel fet que, en moltes situacions, no se sap si l’interlocutor resideix al país o és un visitant.

terça-feira, 9 de junho de 2026

El Brasil crea la primera universitat federal indígena

La institució posarà en valor les llengües autòctones del país

Acte de creació de la Universitat Federal Indígena del Brasil 

El Brasil ha creat la primera universitat federal indígena de la seva història dedicada a preservar les cultures i les llengües autòctones dels pobles autòctons. El president brasiler, Luiz Inácio Lula da Silva, va signar el 28 de maig passat la llei que crea la Universidade Federal Indígena (Unind), impulsada pel Ministeri d’Educació i el Ministeri dels Pobles Indígenes.

La seu de la universitat serà a Brasília, però tindrà campus en diverses regions del Brasil per atendre les necessitats dels pobles indígenes. La institució té com a objectius oferir ensenyament superior, promoure la recerca i l’extensió universitària, posar en valor els sabers tradicionals i incentivar la sostenibilitat socioambiental dels territoris indígenes. La Unind engegarà amb una oferta de deu cursos, 366 docents i una matrícula inicial de 2.800 estudiants. La previsió és que comenci a funcionar el 2027.

La preservació de la diversitat lingüística del Brasil és un dels pilars del projecte. Al país es parlen més de 150 llengües, tot i que només el portuguès és considerat idioma oficial. Cinc dels idiomes indígenes tenen més de 10.000 parlants. Els més parlants són el tikuna (34.000 parlants), el guaraní kaiowá (26.500), el kaingang (22.000), el xavante (13.300) i el ianomami (12.700). En total, parlen llengües indígenes prop de 170.000 persones.

Reconeixement legal

El govern brasiler ha fet passos els darrers anys per reconèixer les llengües indígenes. L’any 2024 es va traduir la Constitució Federal a les tres llengües indígenes més parlades del país –el guaraní-kaiowá, el tikuna i el kaingang– en el marc del programa Língua Indígena Viva no Direito, que reconeix el dret dels pobles indígenes a accedir a la legislació i la justícia en la seva llengua.

Durant la cerimònia de signatura a Brasília, Lula va manifestar que el país “no podia continuar vivint amb la segregació dels pobles indígenes” i va assegurar que el país ha de tractar tothom com a “ciutadans de primera”. La diputada Sônia Guajajara, exministra dels Pobles Indígenes, va qualificar la creació de la universitat de “reparació històrica valuosa”, ja que “les universitats brasileres, des de la seva creació, ens han donat l’esquena, com si les nostres ciències, filosofies, les nostres cosmovisions, les nostres llengües no tinguessin valor”. 


[Imatge: Ministério dos Povos Indígenas - font: www.diaridelallengua.cat]

quarta-feira, 13 de maio de 2026

O triunfo dunha lingua crioula

 

Inglaterra, no século XII - dominio público

Escrito por L. C. Carballal 

As falas crioulas xorden da acción que diversas falas exercen sobre unha lingua colonial que non é a lingua materna dos seus falantes, os cales teñen varias falas diferentes como linguas maternas, mais que precisan dela como “lingua franca” do territorio que habitan. O resultado é unha gran simplificación gramatical da lingua colonial e maila incorporación dun gran número de empréstimos lexicais.  

Algunhas linguas crioulas constitúen o idioma principal de territorios que, obviamente, foron antano colonias, como o caboverdiano (kriolu ou kriol na denominación propia), falado polo total da populación de Cabo Verde malia que o portugués sexa a lingua oficial; o papiamento, lingua cooficial en Curaçao e Aruba (onde é a lingua materna do 80% e do 70% das populacións respectivamente) xunto co neerlandés, e semioficial en Bonaire (falado polo 74% da populación) onde tamén é oficial o neerlandés; o sranan tongo, lingua franca en Suriname, onde o neerlandés é a lingua oficial; o haitiano (kreyòl ayisyen na súa propia lingua) é cooficial co francés en Haití pro de feito a lingua xeral da populación do país e a lingua crioula máis falada do mundo cuns 13 millóns de falantes; o crioulo seixelés (kreol seselwa no propio idioma), falado pola inmmensa maioría da populación de Seixeles, onde comparte cooficialidade co inglés e mailo francés; o crioulo mauriciano, marisyen na propia fala, é a lingua franca de Mauricio, cuxas linguas oficiais son o inglés e mailo francés; santotomense ou forro, crioulo falado polo 85% da populación de Santo Tomé da República de Santo Tomé e Príncipe, con todo, o idioma oficial só é o portugués; o chavacano, crioulo de base castelá falado por meio millón de filipinos, principalmente na cidade de Zamboanga, onde constitúe un sinal principal da súa identidade; etc.   

Por razóns máis sociais ca científicas, as linguas crioulas consideráronse como dalgún modo inferiores ao resto das linguas, coma se a súa simplificación gramatical fose unha proba dunha menor intelixencia dos seus falantes. Na verdade, o que hai tras esta opinión é o simple racismo dos antigos colonos cara aos seus liberados antigos escravos, aínda que sexa dita por lingüístas.   

Pois ben, un proceso moi similar ao das linguas crioulas foi o que sofreu a lingua anglosaxoa ao se transformar no inglés durante o período do s. XI ao s. XIV: unha evidente simplificación gramatical e unha incorporación léxica deformada tomada da lingua imposta, a francesa. A realidade é que a lingua máis prestixiada da Terra na época actual comparte moitos trazos característicos das menosprezadas linguas crioulas.   

En orixe unha lingua xermánica occidental, emparentada directamente co frisón e en menor medida co neerlandés, o baixoalemán e mailo altoalemán. A súa gramática compartía os trazos fundamentais que teñen as gramáticas das demais linguas xermánicas: formación dos plurais; casos nominais; conxugación verbal conforme as persoas; etc.  

Porén a chegada da cultura francesa, máis exactamente “franconormanda”, coa conquista do reino polo duque Guillerme de Normandía (1066) mudou o status da lingua anglosaxoa en Inglaterra que pasou de principal –lembremos que tamén se falaban as linguas britónicas: galés e cornuallés– a secundaria, esencialmente popular, polo seu desprazamento pola lingua de oil dos conquistadores –mestura de normando e picardo–, nova lingua da nobreza e da cultura, durante case dous séculos, que denominamos “anglonormando”, substituída logo polo francés ata o s. XIV, que se mantivo como lingua do goberno ata 1480 ou o “francés xurídico” usado nos tribunais ata 1731.   

Unha analise morfosintáctica do inglés demostra esta realidade sen similitude con ningunha outra lingua europea, ao menos das máis coñecidas. O inglés é a única lingua xermánica, xunto coa súa xemelga o “escocés” –que non hai que confundir co céltico “gaélico escocés” nin co dialectal “inglés de Escocia”–, chamado “scotts” ou “lallans” polos seus falantes, que perde os casos sintácticos; simplifica o artigo determinado nunha única forma (the); elimina as desinencias verbais de persoa coa soa excepción da 3P do singular en presente (ex.: drink/drinks); simplifica os tempos verbais ata ter só dúas desinencias regulares: presente/pasado (drink/drinked) e utiliza unhas palabras antepostas á forma de presente pra indicar o resto dos tempos (to, shall, should, will e would); o adxectivo é invariábel tanto en xénero coma en número. En fin, moitas coincidencias coas solucións adoptadas polas linguas crioulas, non si?   

E amais hai que engadir que o inglés é a única lingua xermánica que posúe máis léxico de orixe externa ca de orixe xermánica, case un 60% do seu vocabulario ten orixe latina: primeiro pola achega anglonormanda, logo pola do propio latín, lingua da cristiandade occidental e da cultura durante moitos séculos, e por último a través do francés, lingua franca e cultural en Europa ata o mesmo século XIX, amais dos préstamos, xa moi minoritarios, doutras linguas romances: italiano, castelán e portugués. Se do francés procede un 29% e do latín outro 29%, amais dun 6% de léxico culto de orixe grega, outro 6% de préstamos doutras linguas non xermánicas nin romances, e un 4% de léxico derivado de nomes propios, unicamente resta un 26% de léxico de orixe xermánica, aínda que é certo que este constitúe a base do seu vocabulario patrimonial, madía ten!  

Emporiso, non estou a afirmar que a lingua prodominante do mundo actual sexa unha lingua crioula, malia as moitas semellanzas, pois as condicións do seu desenvolvemento distan moito das propias das linguas crioulas e; amais, se ben o inglés ten características típicas dos idiomas crioulos, tamén ten outras totalmente diferentes destes. Mais parece incuestionábel que eses trazos lingüísticos que comparte coas linguas crioulas estigmatizan estas pro non o inglés, demostrando que a Lingüística, coma calquera outra ciencia, non está libre de caer en vicios sociais como o elistismo ou, se queremos ser máis claros, o racismo, que está a coller pulo de novo nos nosos dias  

En resumo, unicamente que pretendo reivindicar co presente texto que non hai ningún motivo lingüístico que impulse unha fala a obter un status de predominancia ou do contrario, porque todas son –nótese que uso o verbo “ser” e non “estar”– perfeitamente capaces de expresar calquera razoamento humano, porque calquera conceito que falte nunha determinada lingua pode ser adquirido –mediante empréstimo, tradución ou creación– pola mesma, tal como sucedeu nas linguas que xa os teñen. Tódolos status que posúen as falas débense estritamente a condicionamentos extralingüísticos, maioritariamente políticos, económicos e sociais.   


[Fonte: www.praza.gal]

segunda-feira, 11 de maio de 2026

« La majorité des gens aux États-Unis a cessé d’accepter que tout ce qu’Israël dit est la vérité »

L’historien américain Rashid Khalidi revisite l’histoire récente de son pays d’origine dans son livre « Cent ans de guerre contre la Palestine ». Un récit où il met en exergue la dimension coloniale, inhérente au projet sioniste mais écartée du discours dominant.  

Des élections municipales palestiniennes se sont tenues le 25 avril à Deir el Balah, dans le centre de la bande de Gaza, et en Cisjordanie.

Propos recueillis par Vincent Braun   

Dans Cent ans de guerre contre la Palestine (Actes Sud, 432 p.), l’historien américain Rashid Khadidi offre une relecture de l’histoire récente de son pays d’origine sous l’angle du colonialisme, une dimension selon lui largement minimisée dans le récit dominant du sionisme ayant mené à la création d’Israël. Né en 1948, comme l’État juif, il est issu d’une grande famille palestinienne, d’intellectuels et de notables, qui a donné deux maires de Jérusalem. Depuis 1983, Rashid Khalidi a enseigné aux États-Unis, surtout à l’université Columbia (New York) et aussi à Chicago. Membre de la délégation palestinienne dans les négociations ayant accouché des Accords d’Oslo entre 1993 et 1995, il conjugue dans son ouvrage son expertise d’historien, sa qualité de témoin de l’histoire, ainsi qu’une dimension intime grâce aux témoignages de ses ancêtres et aux documents de la bibliothèque familiale.  

Pourquoi dites-vous que le sionisme est un projet colonial de peuplement qui avance un peu masqué ?   

Il y a une colonisation (des territoires palestiniens) depuis la guerre de juin 1967 mais c’est la nature essentielle du projet israélien. Quand on regarde de près ce que disaient les dirigeants sionistes dès le commencement, c’était : « Nous sommes des colons et nous allons coloniser, c’est notre pays, ça nous appartient ». D’ailleurs, la Jewish Colonisation Association, ils l’ont nommée ainsi. Ils se savaient Européens venant coloniser un pays arabe. C’est ça qui a été masqué, et bien masqué. J’essaie de montrer, grâce à la franchise de (Zeev) Jabotinsky (l’un des principaux théoriciens du sionisme, NdlR), qu’ils se savaient colonisateurs. Ce n’était pas un secret. La réalité des faits, c’est qu’ils ont chassé la population autochtone, volé les terres, passer des lois disant que seuls les Juifs pouvaient acheter ou louer. C’est ça la colonisation. Mais on ne voyait pas ça. On voyait un autre récit, mensonger.  

Ce projet n’aurait pu exister sans les grandes puissances.  

Je vais plus loin que ça. Je décris ce qui s’est passé comme des déclarations de guerre. C’est l’Angleterre qui a fait l’effort principal pour importer ce projet là-bas. Theodor Herzl (le fondateur du sionisme, NdlR) savait que sans parrain européen, son projet n’avait aucune chance. Il s’est donc adressé au Kaiser allemand, au président français, au sultan ottoman… Sans succès. Il a finalement trouvé cet appui chez les Anglais. Ainsi, ce ne sont pas les sionistes qui ont réprimé les Palestiniens dans les années 1920 et 1930, c’est l’armée britannique. Tout comme ce n’est pas Israël qui fabrique des avions de chasse et des bombes, ou qui met des vetos au conseil de sécurité de l’Onu, ce sont les États-Unis. Donc, cette guerre contre les Palestiniens n’est pas seulement parrainée mais elle est menée par ces grandes puissances. Ce sont elles qui ont rendu et rendent possible l’existence d’Israël.  

Non sans un complet dédain pour les Palestiniens autochtones, que la déclaration Balfour et le Mandat britannique invisibilisent. Cette négation des Palestiniens signifie-t-elle, selon vous, qu’il y ait une dimension raciale, voire raciste dans le projet sioniste ?   

Tout projet colonial comporte une dimension raciste. Dans le colonialisme administratif, où l’on règne sur une autre population, il y a du dédain. Dans le cas du colonialisme de peuplement, cette tendance est encore plus forte parce que le mépris signifie qu’on a plus de droits qu’eux, qu’on est supérieur à eux. Donc, si on lit les écrits de Herzl, par exemple, il y a un mépris un peu caché mais perceptible, envers la population autochtone. On va la laisser partir, on ne va pas la laisser travailler chez nous. C’est un élément important de tout projet de peuplement colonial. Et ça continue jusqu’à maintenant. Le dédain envers les Arabes s’est accentué plus récemment, en particulier à la faveur de considérations religieuses.

Les gens ont assisté à quelque chose qu’ils ne pouvaient pas ne pas voir »

Rashid Khalidi, historien

Que pensez-vous que votre travail peut apporter dans les débats sur la question palestinienne ?  

Ce livre a pour but de faire entendre un autre récit que le récit dominant, celui qui fait que le discours sioniste est largement répandu aux États-Unis et en Europe. Pour cela, je me suis basé sur des faits, j’ai utilisé des documents, dont les ouvrages de la bibliothèque familiale, mais je voulais aussi montrer comment cette histoire s’est incarnée. J’ai donc intégré les récits de mon oncle, ma tante, mon père, mon grand-père, et ce que j’ai vu à mon niveau. Je parle donc en tant qu’historien et aussi en tant que témoin. Le livre propose un autre récit que celui qui a totalement occupé l’espace public et qui est maintenant sous pression. Des sondages montrent que la majorité des gens aux États-Unis a cessé d’accepter tout ce qu’Israël dit comme étant la vérité. Et la sympathie pour les Palestiniens depuis plus de deux ans est plus grande que celle pour les Israéliens. Pour la première fois de l’histoire. La guerre contre Gaza a considérablement accentué cette tendance observable depuis dix ou quinze ans. Les gens ont assisté à quelque chose qu’ils ne pouvaient pas ne pas voir.

Israël a utilisé une force inédite contre tous ses ennemis et à une échelle jamais vue, y compris en Iran. Que change cette situation du point de vue palestinien ?  

Cela a tout changé. Les Palestiniens ont subi un nettoyage ethnique en 1948, une occupation sans fin en Cisjordanie, dans le bande de Gaza et à Jérusalem-Est depuis 1967. Et maintenant, on a subi une guerre génocidaire. Je ne suis pas juriste, je suis historien, mais selon la définition de la convention sur le crime de génocide de 1948, c’est ce que fait Israël. Tout cela, d’un côté, a rendu les Palestiniens plus faibles. Mais, d’un autre côté, Israël n’a pas atteint tous ses buts de guerre. Les Palestiniens sont chassés de la bande de Gaza mais toute la population reste, seule une minorité veut sortir. Si on considère ce projet sur une échelle de cent ans, le but était d’en finir avec les Palestiniens. Ce n’est toujours pas le cas. Alors, oui, il y a des problèmes énormes. Il y a des divisions politiques. On est dans une impasse chez les Palestiniens. Et ce n’est pas facile de trouver la stratégie correcte quand on est dans une impasse. Il faudrait une troisième voie.

Le courant dit « post-sionisme », porté par l’extrême droite suprémaciste israélienne, ne compromet-il pas davantage la possibilité d’une paix durable ? 

Oui et non. D’un côté, ça va rendre beaucoup plus difficile n’importe quelle solution basée sur la justice et l’égalité. Mais d’un autre côté, ça va rendre de plus en plus difficile la continuation de l’appui des communautés juives et des chrétiens évangéliques. Des divisions commencent à apparaître au sein des diasporas juives aux États-Unis surtout, et dans quelques autres pays comme en Angleterre et en Allemagne. Aux États-Unis, pour tous ceux qui ne sont pas des chrétiens évangéliques, c’est-à-dire les autres protestants, les catholiques, les musulmans, il n’est pas acceptable d’entendre que Dieu leur a donné une terre et que l’on peut donc faire cela aux Palestiniens. Il y a une réelle évolution, surtout parmi les jeunes des communautés juives, à cause de ce qui s’est passé (à Gaza), qui est un déni de justice et d’humanité.

Une des choses que j’ai apprise, c’est qu’il ne faut pas considérer les États-Unis comme un médiateur neutre »

Rashid Khalidi

Il y a quand même des signes d’espoir. Des élections municipales ont eu lieu le 25 avril en Cisjordanie et dans le centre de la bande de Gaza. 

Les gens veulent être représentés. Les gens veulent des élections. C’est très important. Ces élections n’ont pas un grand poids mais elles expriment le désir du peuple palestinien d’être représenté. C’est un premier signal.

Vous qui avez participé aux négociations ayant abouti aux accords d’Oslo il y a plus de 30 ans, que diriez-vous qu’il reste de ce formidable espoir ? 

On a appris beaucoup dans ces négociations. On avait un espoir, oui, vous avez raison. Une des choses que j’ai apprise, c’est qu’il ne faut pas considérer les États-Unis comme un médiateur neutre. Ils doivent être à la table à côté d’Israël, comme des ennemis. Sauf s’il y a un changement aux États-Unis, et ça ne va pas se passer d’ici deux ans, durant l’ère de Trump. Si les Républicains perdent les élections de mi-mandat (en novembre prochain), il peut être un peu coincé dans sa politique étrangère, mais ça ne va pas beaucoup changer les choses. Il en a assez de ces guerres-là, et donc il cherche une sortie, pour ce qui concerne l’Iran surtout. Mais ça ne veut pas dire qu’il y a une possibilité que les Américains deviennent un médiateur honnête. Lors des négociations de l’époque à Washington et à Madrid, on a découvert que les Américains sont pires que les Israéliens. À un moment donné, il y a eu une dispute entre notre délégation et la délégation israélienne, et les Américains ont dit qu’ils allaient faire une bridging proposal, pour faire un pont entre nos positions et les positions israéliennes. On continuait à discuter avec les Israéliens à cette époque-là. Denis Ross (le principal négociateur américain, NdlR) est venu avec Aaron David Miller et Dan Kurtzer, et ils ont mis sur la table une proposition qui était pire que les dernières propositions israéliennes. Les Américains se sont révélés plus royalistes que le roi. Et donc, pourquoi les avoir ? On a négocié avec les Israéliens. Mais si on a un médiateur neutre, les Israéliens ne l’acceptent pas, ils veulent quelqu’un qui est à leur côté, et qui est aligné. Cela s’est aussi produit avec les Norvégiens, dont on a appris bien après qu’ils avaient tout coordonné avec les Israéliens. Donc, ils jouaient le même jeu que les Américains.

Quel médiateur, alors ?  

N’importe qui, sauf les Américains.


« Les élites françaises sont soit prosionistes soit ce sont des lâches »

Comme professeur à Columbia, vous avez pu observer les mouvements étudiants propalestiniens. L’importance qu’ils ont pris vous a-t-elle étonné?  

Non, je n’ai pas été surpris parce qu’on connaissait l’opinion des jeunes aux États-Unis, surtout dans les universités. Le mouvement de boycottage d’Israël BDS (Boycott, Disvestment Sanctions) dans les universités, et surtout le boycottage des entreprises qui appuient l’occupation israéliennes, comme Caterpillar, a pris de l’ampleur depuis au moins une décennie. Et on a eu un vote à Columbia, autour de 2018, et jusqu’à deux tiers des étudiants ont voté pour le boycottage. Et ça s’est passé aussi à l’Université du Michigan, Brown University, etc. Les étudiants étaient conscients du fait que le récit israélien est bourré de mensonges et de déceptions, et que ce qui se passe en Palestine était une mauvaise chose. Puis est venu ce génocide. Les étudiants ne s’informaient pas avec les médias traditionnels, ils utilisaient les réseaux sociaux, les médias indépendants, pour savoir ce qui se passe là-bas. Ils étaient horrifiés.

Votre livre est initialement paru en anglais en 2020. Pourquoi a-t-il fallu autant de temps pour que paraisse une traduction française ?  

C’est une bonne question. Et il ne s’agit pas seulement du délai de six ans: pourquoi y a-t-il trente-cinq traductions avant le français ? J’ai un agent qui n’a pas eu la moindre difficulté de vendre ce livre pour des traductions en allemand, italien, danois, basque, portugais, espagnol, coréen, vietnamien, chinois, et je peux continuer. Même des pays où les gouvernements ne sont pas trop propalestiniens, où il y a une opinion publique plus sympathique envers Israël. Je dirais que c’est parce que la censure en France est beaucoup plus forte qu’ailleurs, au niveau des élites culturelles, politiques, médiatiques, des maisons d’édition. Hormis Israël, c’était le marché le plus difficile, mais le livre sera aussi publié en hébreu. Et je crois que ça nous dit quelque chose. Cela dit que les élites françaises sont soit prosionistes, et qu’elles ont subi un lavage de cerveau, soit qu’elles ont peur, et que ce sont des lâches. Je penche pour cette dernière idée: ce sont des lâches.

 

 

 

[Photo : AFP - source : www.lalibre.be]

quinta-feira, 7 de maio de 2026

Un de cada cinc residents a Andorra és d’origen portuguès

El Principat ha celebrat aquest dimarts el Dia Mundial de la Llengua Portuguesa 


La comunitat portuguesa continua sent un pilar fonamental de la societat andorrana, tot i la davallada recent de les arribades. Segons les declaracions a RTVA del cònsol general de Portugal, Duarte Pinto da Rocha, un 20% de la població del Principat té arrels lusitanes si s’inclouen les segones i terceres generacions.

Andorra ha celebrat aquest dimarts el Dia Mundial de la Llengua Portuguesa amb una exposició dedicada al poeta Luís de Camões a la Universitat d’Andorra, que romandrà oberta fins al 29 de maig. L’acte arriba en un moment en què la presència portuguesa al país es manté significativa malgrat els canvis en els fluxos migratoris. El cònsol va destacar que els residents de nacionalitat portuguesa directa representen aproximadament un 9% de la població, però que la xifra puja fins al 20% quan s’hi sumen els descendents nascuts a Andorra que conserven la cultura i, en molts casos, la nacionalitat portuguesa.

Els portuguesos van arribar en onades importants durant les dècades de creixement econòmic de finals del segle XX, per treballar en el sector serveis, la construcció i el turisme. Avui formen una comunitat ben integrada, amb presència en diversos àmbits laborals.

Da Rocha va qualificar les migracions de “cícliques”. En els darrers anys s’ha observat una disminució de les arribades des de Portugal, coincidint amb una recuperació econòmica al país d’origen i amb l’augment de nous residents procedents de l'Argentina, Colòmbia o Perú. Així i tot, la comunitat portuguesa històrica continua sent molt visible i manté vincles forts amb les institucions andorranes.

La ministra d’Afers Exteriors, Imma Tor, va aprofitar l’acte per subratllar el compromís d’Andorra amb el multilingüisme i va recordar que el Principat forma part de la Comunitat de Països de Llengua Portuguesa des del 2018. 

 

[Font: www.racocatala.cat]

terça-feira, 5 de maio de 2026

Breve historia de la saudade

 


Escrito por Siham El Khoury Caviedes 

Oiga, vecino, sabe el significado
de esta palabra blanca que como un pez se evade?
No… Y me tiembla en la boca su temblor delicado.

Pablo Neruda, “Saudade”

Gran parte de la experiencia humana es aprender a perder. Más específicamente, a transformar la pérdida; a significarla; a voltearla y sacudirla hasta que algo más salga del vacío. Eso, entre otras cosas, es la saudade.

Primero se le llamó soedade, luego suidade; una palabra que suena y se siente como soledad, pero la rebasa. La investigadora Inês Oseki-Dépré rastrea el nacimiento de este concepto hasta el establecimiento de las primeras colonias europeas en África y América, cuando los colonos galaico-portugueses expresaban sus sentimientos hacia la lejana patria desde Madeira, Alcazarquivir, Arcila, Tánger, Cabo Verde, las islas Azores y la bella Ilha de Vera Cruz, que ahora conocemos como Brasil. Los rumores decían que entre los marineros portugueses del siglo XV solía brotar una sensación agridulce que los motivaba a contar historias y entonar canciones, porque trasladarse “más allá del mar” implicaría una vida entera en añoranza por su tierra de origen.

¿Qué sucedió cuando esta afección trascendió los puertos y llegó hasta las nuevas ciudades? Con el tiempo, la suidade tomó el nombre que conocemos hoy en día y adquirió una dimensión espiritual y existencial. El sentimiento de falta por una causa externa claramente identificable (el hogar, la patria) se convirtió para algunos en una inquietud inherente al alma, que podía o no rastrearse a una pérdida concreta. Y eso se sentía muy humano. Más que humano: gallego, lusitano, brasileño. Así, la saudade comenzó a protagonizar coplas y poemas de la lírica trovadoresca, movimientos estéticos e incluso políticos que buscaban consolidar una identidad nacional específica, un posicionamiento frente a la irremediable finitud de la vida y sus placeres. Por eso, hasta la fecha, la saudade es un valor esencial del ser y el imaginario lusobrasileño e impregna diversas expresiones de su cultura y su arte.

Sería pretencioso intentar contener la saudade, que es un concepto arbóreo y complejo, plagado de historia y matices, en uno solo signficado “oficial”. De hecho, tuvieron que pasar siglos para que la saudade se asentara en definiciones aceptadas de los tesauros. Los diccionarios más comunes de la lengua portuguesa, como el Michaelis o el Aurélio, suelen coincidir en que la sensación de falta es el centro y la cuna de la saudade. El Dicionário Houaiss, en particular, se refiere a la saudade como “un sentimiento más o menos melancólico de incompletud, ligado mediante la memoria a situaciones de privación […], de alejamiento de un lugar o de una cosa, o a la ausencia de ciertas experiencias y determinados placeres ya vividos”. En las mismas fuentes encontraremos que el adjetivo “saudoso” puede aplicarse tanto para quien experimenta la saudade, como para quien (o lo que) la provoca. Así que, desde un punto de vista lingüístico, no se diferencia a quien extraña y lo que se extraña; la saudade recorre y colapsa esa distancia.

Muchos investigadores se han basado en este tipo de definiciones para crear una propia. Para Hans Ulrich Gumbrecht, por ejemplo, la saudade se resume en “la añoranza de una situación pasada que se ha perdido irremediablemente”, una tristeza vinculada tanto a la psique como a la tierra, que dispara el recuerdo de algo lejano y profundamente querido. Otros académicos, como Francisco Foot Hardman, entienden la saudade más bien como un concepto en desplazamiento, con expresiones similares en las literaturas de otros pueblos y lenguas, con frecuencia cercanas a la experiencia del abandono y el exilio.

Por supuesto, hay muchos términos afines: el dor rumano, el längtan sueco, el verbo alemán verlangen, el famoso spleen de Baudelaire. Incluso nuestra “melancolía” y “nostalgia” son similares, pero no idénticas a la saudade. ¿Qué diferencia a esta última, entonces?

Podríamos decir que todos estos conceptos comparten el mismo punto de partida: el dolor de la pérdida. Pero la saudade va un paso más allá de ese dolor; le da la vuelta; lo reconfigura; le imprime una dimensión o expresión “afirmativa” (humorística, creativa, lúdica) que, en teoría, no debería tener. Por eso la expresión de Francisco Foot Hardman, ser o estar “en desplazamiento”, es tan importante. Más allá del traslado geográfico de la palabra, hay un movimiento interior, a nivel emocional y psicológico.

En particular, la investigadora en letras brasileñas Ana Lúcia Liberato Tettamanzy ve en la saudade un “sentimiento de inadecuación profunda con el tiempo”, una “errancia mental y física”. La “errancia” de la que habla (otra forma de desplazamiento) está íntimamente ligada a la memoria y la imaginación: la conciencia de lo perdido, o incluso de lo que podría perderse en el futuro, nos obliga a fugarnos del presente. Fantaseamos; tememos; lamentamos. El filósofo portugués Eduardo Lourenço la define como un “dolor inexpresable ante el tiempo que huye” que genera otra suerte de huida, un “viaje a través de la eternidad perdida de nosotros mismos”.

El resultado de todo esto es una doble dimensión temporal: un aquí y ahora que se abre inesperadamente a evocaciones dulces, como lagunas. Pensemos en la saudade como un lugar trascendental, un tiempo más allá del tiempo, un espacio que se abre sólo bajo nuestros propios pies. Entonces comenzamos a ir y venir entre el pasado y el futuro, la satisfacción y la pérdida, la pena y el agradecimiento, con un vaivén similar al del mar o al del péndulo de un reloj. Para Lourenço, esta es una “última puesta en escena”, es decir, una re-presentación, “para aliviar el luto de nuestras esperanzas rotas, de nuestros anhelos perdidos, de nuestros amores difuntos”.

Sin embargo, re-cordar (etimológicamente, traer de vuelta al corazón) no restaura lo que se ha ido. Si acaso, nos lo regresa deformado y corrompido por el paso de los días, con huecos rellenados por la ficción. Todo lo recordado es re-creado, y así mismo nos re-creamos (nos desgarramos y reconstruimos) cuando recordamos, cada rememoración como un hilo nuevo en el entramado de nuestra experiencia del mundo.

Todas estas cosas, que no me pertenecen, me aseguran la meditación sensible con lazos de resonancia y de saudade. En cada una de esas sensaciones soy otro, me renuevo dolorosamente en cada impresión indefinida.

Vivo de impresiones que no me pertenecen, perdulario de renuncias, otro distinto en el modo de ser yo.

Fernando Pessoa, “93”, Libro del desasosiego

Si vemos la vida como un tejido, la saudade es la perforación de una aguja que introduce una nueva puntada, un nuevo patrón. Una sensibilidad enfermiza, una angustia entrañable, capaz de penetrar y transformar repetidamente la imagen sin destruirla. En las palabras de Eduardo Lourenço, “ardemos en el tiempo sin consumirnos en él”.

La saudade suena como se siente, con esa misma reiteración, ese afán de volver. Es la voz que se ovilla y desovilla en el aire, como las plegarias, los mantras y las canciones. Su expresión se parece mucho a la de nuestras celebraciones porque, en efecto, celebra y conmemora lo que ya no se tiene, porque se tuvo. He ahí lo que diferencia a la saudade: interpreta la ausencia, incluso el sufrimiento, como un recordatorio de que se perdió algo digno de amar. Extrañar no es más que la otra cara del disfrute. El vacío es una marca (“algo valioso estuvo aquí”) y merece festejarse, honrarse con risa queda y canto compartido. Como señala Clarice Lispector en “Saudades”:

Encontré una palabra
para usar todas las veces
que siento este vacío en el pecho,
medio nostálgico, medio sabroso,
mas que funciona mejor
que un signo vital
cuando se quiere hablar de vida
y de sentimientos.

¡Ella es la prueba inequívoca
de que somos sensibles!
De que amamos mucho
lo que tuvimos…

Ahí radica la experiencia afirmativa del dolor en la vida y el temor a su finitud. En suma, la saudade es mucho más que melancolía o nostalgia; es un dique de contención, un freno a la invasión del sufrimiento. También es lo que Machado de Assis define como “epitafio” en las Memorias póstumas de Blas Cubas: “Una expresión de aquel piadoso y secreto egoísmo que induce al hombre a arrancarle a la muerte un harapo”. 

Referencias

Foot Hardman, Francisco. “Espectros de la nación: figuras desplazadas entre ‘saudades’ y soledades”. Remate de Males, vol. 22, núm. 2, noviembre de 2012, pp. 76-96. DOI:10.20396/remate.v22i2.8636160.

Gumbrecht, Hans Ulrich. “The Beautiful Form of Sadness: Machado de Assis’ Memorial de Aires”. Portuguese Literary and Cultural Studies, vol. 13/14, 2004-2005, pp. 307-16.

Holanda Ferreira, Aurélio Buarque. “Saudade”. Dicionário Aurélio da Língua Portuguesa, Editora Positivo, p. 1556.

Houaiss, Antônio, ed. “Saudade”. Dicionário Houaiss da Língua Portuguesa, 2001, p. 2525. Instituto Antônio Houaiss, www.iah.com.br/sp/servicos.php.

Liberato Tettamanzy, Ana Lúcia. “Da melancolia em Padre Antônio Vieira e Machado de Assis”. Via Atlântica, vol. 1, núm. 12, diciembre de 2007, pp. 195-208. Portal de Revistas da USP, DOI: doi.org/10.11606/va.v0i12.50178.

Lispector, Clarice. “Saudades”, versión al español de Daniela Aguilar. Periódico de poesía, UNAM, verseando.com/blog/clarice-lispector-saudades/.

Lourenço, Eduardo. Portugal como destino, seguido de Mitologia da saudade. Editorial Gradiva, 1999. Colección Obras de Eduardo Lourenço.

Machado de Assis, Joaquim Maria. Memorias póstumas de Blas Cubas. Traducción de Antonio Alatorre, introducción de Lucía Miguel Pereira, Fondo de Cultura Económica, Biblioteca Americana, 1951.

Michaelis, Henriette, y Carolina Michaelis (eds.). “Saudade”. Dicionário Michaelis, Editora Melhoramentos, 2015. Dicionário Brasileiro da Língua Portuguesa, michaelis.uol.com.br/moderno-portugues/busca/portugues-brasileiro/saudade.

Neruda, Pablo. “Saudade”. Crepusculario, RBA – Instituto Cervantes, 2005 (publicación original: 1923). Asistentes Virtuales, www.poesi.as/pn23028.htm.

Oseki-Dépré, Inês. “La ‘Saudade’”. Les Chantiers de la Création: Revue Pluridisciplinaire en Lettres, Langues, Arts et Civilisations, vol. 1, 2008, pp. 1-11. Open Edition Journals, 28 de octubre 2014, DOI: doi.org/10.4000/lcc.103.

Pessoa, Fernando. Libro del desasosiego, compuesto por Bernardo Soares, www.cjpb.org.uy/wp-content/uploads/repositorio/serviciosAlAfiliado/librosDigitales/Pessoa-Libro-Desasosiego.pdf.

Sánchez-Moreno, Iván. “Razones del alma contrita: fenomenologías de la saudade: apuntes para una teoría histórico-cultural de la saudade”. Revista de História Comparada, vol. 11, núm. 2, 2017, pp. 108-31.

 

Siham El Khoury Caviedes estudió Literatura Latinoamericana en la Universidad Iberoamericana

[Ilustración: Gonzalo Tassier - fuente: www.nexos.com.mx]