O iraniano Asghar Farhadi enrédase con Isabelle Huppert e Virginie Efira no voyerismo fatuo de «Historias paralelas»
O director Pawel Pawlikowski, xunto a Sandra Hüller e Hanns Zischler, protagonistas de «Fatherland»
Escrito por JOSÉ LUIS LOSA
Na primavera de 1949, o nobel Thomas
Mann regresa a Alemaña tras 16 anos de
exilio nos Estados Unidos, cuxa nacionalidade chegou a adquirir para subliñar o
seu espanto ante a barbarie hitleriana. O escritor e premio Nobel ía cumprir 75
anos e a viaxe ao seu país natal, aínda visibles nel os entullos da demolición,
ía converterse nunha xira sobre a cal os dous colosos da Guerra Fría, os aínda
ocupantes norteamericanos e os soviéticos que tomaran o país ao este do río
Elba, ían tratar de xogar un inesquivable pulso de propagandas. Sobre os días
febrís desa viaxe focaliza o polaco Pawel Pawlikowski Fatherland,
unha indagación dunha cirurxía histórica e política de arte maior.
Son apenas oitenta minutos nos que cada plano é unha
prodixiosa condensación de significados e de decantacións da alma dunha figura
que representou como ninguén a dor íntima ante a deríva anticivilizatoria de Alemaña.
Nun festival de cine onde case todas as aspirantes á Palma de Oro alónganse
entre dúas e tres horas de metraxe, chegou Pawlikowski e mandou a parar. É
inimaxinable contemplar unha obra de maior altura de estilo e de concreción,
na cal cada instante contén unha idea do mundo ou, mellor dito, do sindiós
ao cal os populismos totalitarios deixárono reducido ou masacrado tras a
Segunda Guerra Mundial.
Fatherland iníciase coa
chegada de Thomas Mann e a súa filla Erika: ela, tamén escritora e actriz
conduce o Buick negro que vai internar ao autor dA montaña máxica noutra
supurante proliferación de insanias. Fala do estado das cousas nas dúas partes
nas que se dividiu a patria de Mann, a Heimat.
Bo, en puridade, a película arrinca cun preámbulo: está
protagonizado polo seu fillo Klaus, outro talento que tivo
que fuxir do III Reich e escribiu Mephisto, unha das novelas que máis
fixo por proclamar a deformidade espiritual do nazismo. Foi correspondente e
activo antifascista na guerra civil española. Logo, desembarcou cos aliados en
Italia. Coa caída do Reich regresou a Alemaña para
descubrir que non era ben recibido. Nesa secuencia que prologa Fatherland vémolo
no leito, compartido cun efebo e unha botella, nas pavías ou o refuxio final
que achou precisamente en Cannes.
Atopamos a Thomas e a Klara Mann —en dous
actores maxestáticos: el, Hanns Zischler, un egrexio veteranísimo que
protagonizou os inicios do Novo Cine Alemán, co bo Wenders de No curso
do tempo; ela, Sandra Hüller, a intérprete europea do momento—
chegar no Buick ao hotel Metropol de Frankfurt, onde os recibe o novo
burgomaestre, un tipo rollizo que non foi precisamente un heroe da Resistencia.
Nesa cidade reciben un baño de realidade.
Nos cabarets hai shows apolíticos con maracas.
Nun cóctel, Mann ten que escoitar como os netos de Wagner solicitan a súa axuda
para relanzar o festival de Bayreuth. Mann respóndelles que si escribiría unha
carta, pero a favor de que demolesen Bayreuth e de que a súa nai e eles mesmos
rematasen cos seus ósos no cárcere. Mentres, Erika atópase co seu exmarido, o
dramaturgo e actor Gustaf Grüngens, o favorito de Hitler e de Göring: segue no
candelero. Ela lémbralle o seu reprobable rol de axitador contra o Mephisto do
seu amigo íntimo e irmán de Klara. E despáchao cunha labazada.
Nunhas pinceladas, Pawel Pawlikowski púxonos no dantesco
panorama despois da batalla: a desnazificación non existiu,
cada un dos gerifaltes segue no seu cargo tras pasar, no peor dos casos, uns
meses á sombra para disimular.
Abatido pero exteriormente inconmovible, Thomas Mann
recibe a noticia do suicidio do seu fillo Klaus en Cannes. Seguiu o camiño de
Stefan Zweig e de tantos outros amigos. Logo pasa a fronteira e intérnase na
Alemaña dos sóviets. Alí négase a aceptar un cargo pero é recibido con himnos
marciais dos mozos komsomoles —«os seus futuros lectores», resáltalle un
colega—. Vemos a Mann en Weimar, terra do seu idolatrado Goethe. E a
proximidade perturbadora do lager nazi de Buchenwald. Pai e filla asisten a ese
contraste da civilización máxima e o descenso ás sentinas da condición humana.
Canto falou disto Jorge Semprún, por exemplo nA escritura ou a vida. Como
gozaría Semprún esta peza mestra de Pawlikowski.
Nunha secuencia terminante, un kamikaze é capaz de sortear
todos os controis do novo Estado alemán do socialismo real e logra achegarse ao
Nobel. Revélalle que en Buchenwald os soviéticos non pecharon o campo: agora
habítano os inimigos da patria comunista. O tipo é reducido e conducido a unha
sala de tortura en presenza de Mann. Cando o escritor se dirixe á multitude en
Weimar, encérrase no seu discurso sobre Goethe e unha Alemaña promisoria. Fai
caso omiso do sucedido.
Erika acúsao de pasear polas nubes. De non sentir nin
padecer. Xa de retorno a Cannes, para as exequias do fillo autoliquidado,
detéñense nunha antiga e rural igrexa, con visibles pegadas das bombas. Entran
e soa o Salmo
144 de Bach. Klaus Mann, o vástago que se acaba de quitar a
vida, dixera que Bach «case conseguiu facerlle ter fe en Deus». E entón o vello
escritor chora, de modo incontido, no templo. Cres saber cando unha película
chegou para esclarecer o ruído e a barbarie. Cando eses espazos cunha
profundidade de campo digna de Cidadán Kane ábrense camiño na alma do
cine maiúsculo. Chámase Fatherland, de Pawlikowski. E
pronto habitará as súas vidas.
Asghar Farhadi e o encanto do
«star-system» francés
Hai ocasións nas que compartir a xornada de competición
dun festival con algo sublime ponche as cousas feas. Azares destes relatos en
dez días como dez mandamentos chamados Cannes, Venecia ou Berlín. Ao iraniano Asghar
Farhadi tocoulle en sorte conformar o ticket do día onda Fatherland.
Creo que coas súas Historias paralelas —a súa
segunda entrega incondicional a Francia e á súa star-system de aldea gala
despois dO pasado en 2013—, a Farhadi sairíalle o día mal aínda
que a súa compañeira de calendario fose unha dA Mula Francis.
De partida, irrompe a súa película da peor dos xeitos.
Nos créditos lemos que o guion é unha libre lectura do inmortal Decálogo do polaco Krystof Kiewslowski.
Todos ao chan. Porque os primeiros sons que escoitamos son os da banda sonora
imperecedoira do gran Zbigniew Preisner para esas películas de Kiewlowski. Pero
isto non é un tributo ou unha chiscadela. Trátase dunha apropiación indebida.
Así se abre un argumento no cal Isabelle Huppert é unha escritora voyeur.
Como nA fiestra
indiscreta, pon o catalejo nas fiestras dos seus veciños de en
fronte. E sobre iso constrúe os seus fabulaciones.
O referente estrito deste voyerismo é o de Non
amarás, do Decálogo de Kiewslowski.
Huppert espía con delectación a Virginie Efira. E no seu metaficción, ela
mantén unha relación amorosa triangular con Vincent Cassel e Pierre Niney, que
leva a un asasinato por cruel asfixia de quen conduce un automóbil. Isto
está usurpado de Non matarás. Cústache dar crédito
a esta idea tan indefendible de vendernos uns grandes éxitos do Decálogo do
mestre do cine polaco.
Quizais o propio Farhadi —lembremos que foi inicialmente
condenado por plaxio a unha das súas alumnas pola súa película Un heroe,
aínda que finalmente resultou absolto no 2024— decide tentarse a roupa. E entón
esquece calquera referencia ao cine de Kieslowski. Pero a solución é case peor.
O guion parece deterse ou autoflagelarse. Huppert desaparece de súpeto do foco
e Farhadi apenas lembra case ao final que a ten en nómina. O suspense voyerista
e meta, case ao Amargo nadal, devén vodevil incomprensible. Ves como
eses deuses da grandeur interpretativa francesa son incapaces de
disimular o extravío e os seus rostros e os seus xestos revelan desconcerto.
Como Historias paralelas dura 140 minutos —ai, Fatherland—
ata á pantalla cústalle manter o tipo. Farhadi e a súa película partían na
campaña de axitación e propaganda previa ao festival como unha das favoritas.
Penso na paciencia de Thomas Mann cando ten que escoitar sen inmutarse a un
comisario político afirmar que Goethe líase cada vez máis como precedente de
Marx e non de Hegel. Fronte a iso, que son dúas horas e vinte do iraniano
Farhadi como golfo pérsico, con estritas minúsculas.
«Viva», a presenza catalá na Semana da
Crítica
O despregamento poderosísimo do cine español neste Cannes
cada vez máis entregado ao noso comezou a producirse nesta terceira xornada do
festival. A actriz e agora directora catalá Aina
Clotet presentaba na Semana da Crítica Viva,
protagonizada pola propia Clotet, Naby Dakhli, Marc Soler e ese veterano que
pon tan nerviosos aos troles das redes chamado Willy Toledo.
Non podo conseguir que me interese este drama de
intensidades cambiantes da Clotet bifronte diante e tras a cámara. Cárgame o
xeito en que explica as relacións sentimentais da protagonista. Non me parece que
todas as interpretacións móvanse nun mesmo nivel. Hai diálogos indixeribles.
Oxalá o xurado da Semana xulgue Viva doutro modo. De verdade
que o desexo.
Hai tamén participación española na produción da película
chilena O desxeo, de Manuela Martelli. Gustárame xa
o xeito en que Martelli —que é, ademais, unha moi brillante actriz— achegábase
á ferida aberta de Chile co seu pasado de ditadura na
súa película anterior, titulada 1976. NO desxeo, que compite na sección Un
Certain Regard, a mirada política é máis oblicua e sutil.
Retrata como case nun fóra de campo ese extracto da sociedade chilena que viviu
ben con Pinochet, non deixou de facelo cos gobernos da chamada concertación de
socialistas e democristiáns. E agora baila a yenka con Kast, o presidente
retros. A alegoría da indiferenza ante os desaparecidos está servida de modo
moi inquietante na tranquilidade da clase podente dunha estación de esquí. E me
fulmina a perda abrupta da inocencia da súa novísima actriz Maya Ou`Rourke.
Pasan outras cousas máis divertidas neste Cannes
inabarcable. Espertou expectación e fangoria o novo filme da directora
transxénero Jane Schoenbrun, de título Adolescencia,
sexo e morte en Campamento Miasma. Merece esa euforia todo o
granguiñol que Schoenbrun orquestra como unha metalectura queer de
franquías do slasher politicamente incorrecto e
cinematograficamente divertidísimo como Venres 13 ou Campamento
sanguento. E a resurrección de Gillian Anderson como
unha Norma Desmond do cine gore merece unha caseta-up ovation.
E hai que mencionar The Match, documental creativo
onde a man de
Dios de Maradona fronte a Inglaterra véndese como un
desquite da derrota das Malvinas con algúns populismos patrioteros
innecesarios, para que ocultalo.
[Foto: Marko Djurica | REUTERS - fonte: www.lavozdegalicia.es]
