Mostrar mensagens com a etiqueta Benito Pérez Galdós. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta Benito Pérez Galdós. Mostrar todas as mensagens

sábado, 15 de junho de 2024

«Intento facer unha película sexy de dúas persoas non normativas que resultan absolutamente atractivas e interesantes»

 

 

Escrito por Ana G. Liste

Paula Cons (A Coruña, 1976) está inmersa na rodaxe da película O meu ilustrísimo amigo, unha longametraxe de ficción baseada na relación entre Emilia Pardo Bazán e Benito Pérez Galdós. A correspondencia entre estes destacados literatos permite saber da paixón que compartiron e nela se centra o filme, que se poderá ver na TVG e na Televisión Canaria no vindeiro ano. A cineasta atende a Praza.gal desde Gran Canaria, onde se está a levar a cabo a segunda parte da rodaxe, que antes decorreu en distintos escenarios de Madrid como o Ateneo e a Casa-Museo Pérez Galdós.

A coruñesa dirixe o filme e asina o guión xunto a Javier Pascual [que ten participado en series como El Ministerio del Tiempo e Veneno, entre outras]. Chedey Reyes (Jugoplastika) e Juan de Dios Serrano (Agallas Films) producen a película, protagonizada pola actriz galega Lucía Veiga, gañadora do premio Mestre Mateo á mellor interpretación feminina protagonista pola serie Rapa, e o actor canario Paco Déniz.

Para o ano que vén, Paula Cons agarda poder rodar tamén un proxecto do que non pode adiantar moito, pero que a ten moi ilusionada. Titúlase Vilamiseria e é unha idea orixinal de Victoria Teijeiro, que é a coprotagonista do film de Cons A illa das mentiras. Un proxecto moi ambicioso que xa teñen escrito e que se centra na memoria histórica.

 

Cons (esq.) na rodaxe dunha escena na praia, en Gran Canaria CC-BY-SA cedida

Levabas xa un tempo traballando sobre esta relación de Pardo Bazán e Galdós, como xorde O meu ilustrísimo amigo?

A historia xorde do guionista Javier Pascual, quen se decata de que aquí hai moitísimo que contar. A min ofrecéronme dirixila a finais de 2019, pre pandemia; o bo é que tiven moito tempo para pensala e preparala, porque de repente a cousa activouse a quedaban menos de tres meses para a rodaxe. Pero claro, tíñaa moi pensada.

Que foi o primeiro que visualizaches que querías facer para contar esta historia?

Quería unha película que resultara completamente contemporánea, nada clasicona nin encorsetada. Quería poder rodar cunha cámara en man porque o guión ten unha narrativa moderna, non de vídeoclip, pero achegada aos nosos días, porque os dous personaxes se me facían tan actuais, tan interesantes e cunhas problemáticas e un xeito de atacalas e resolvelas tan moderno... A vestimenta, o atrezzo e os lugares, que o fan todo moi interesante, non nos poden afastar de que todo o que está a pasar entre eles nos pode interpelar directamente nas nosas relacións persoais hoxe en día. Ademais, creo que ambos son moi sexys. Estou intentando facer unha película sexy de dúas persoas non normativas que resultan absolutamente atractivas, interesantes e entre as que saltan chispas.


Si que é un enfoque innovador destes dous piares culturais do século XIX. Cres que lle pode custar aprecialo a determinados sectores da cultura?

Non creo. Emilia é unha muller totalmente contraditoria, ten grandes defensores e grandes detractores e despois persoas que pensamos que é interesantísima e valiosísima. Por outro lado, e aínda que na película se presenten moi actuais, non podemos xulgar a dous personaxes do século XIX desde a nosa visión actual. Creo que todos son conscientes de como ela atacaba a sexualidade, o pracer, o papel da muller... Penso que é todo moi coherente con ela. E de Benito sempre se conta que era un home ao que lle encantaban as mulleres e que a súa vida amorosa é un piar na súa obra. Galdós non fuxía de falar do amor e das relacións. Creo que todo na película é coherente, ou é que só poden ser dous monumentos intocables? Ela foi unha muller de carne e óso que escribiu frases totalmente eróticas.

Que sentiches ao ler a correspondencia entre ambos?

Emocioneime moitísimo, é marabillosa. Realmente, a correspondencia entre eles é unha película en si mesma. Foi unha mágoa non ter coñecido antes esas cartas, incluso creo que me terían axudado moito nalgúns momentos da miña vida porque os conflitos aos que se enfrontaron eles como parella poden resoar absolutamente na actualidade; interésame moito como os resolveron, pero sobre todo como os atallou ela.

 

Lucía Veiga e Paco Déniz interpretan a Emilia Pardo Bazán e Benito Pérez Galdós © Jugoplastika/Agallas Films

Es das que considera a Pardo Bazán unha pioneira no feminismo?

Como non, se é a primeira muller que fala de mujericidio! Se fala da sexualidade dunha maneira totalmente liberadora. Unha muller cun corpo non normativo que gozou moitísimo, separada do seu home porque el lle dixo que escollera entre a escritura e el. O que pasa é que non temos que construír ídolos perfectos, porque ademais é unha cárcere que lle fai dano a todo o mundo. Claro que é máis fácil ser feminista sendo condesa e tendo diñeiro, pero ningunha outra tendo cartos preocupouse pola problemática feminina e ela si. Deixou un legado apaixonante para as mulleres, o que pasa é que nada é branco o negro.

Nalgunhas cuestións políticas non coincido con ela, creo que tiña un enfrontamento con Benito politicamente, pero tamén ela era tan cara á fóra, todo o falaba e todo o dicía, que tiña máis posibilidades de equivocarse. Ou era mellor que non opinase e dixese o que lle viña á cabeza? A min iso tamén me resulta revolucionario neste caso.

 

Ás veces, quizais, desde a ollada actual, somos inxustos con figuras tan destacadas e non lles deixamos ser só persoas.

Eu estou contando unha historia entre dúas persoas, non dous personaxes. E tes que defender sempre a esas persoas que interpretan a película. Falamos dun home e unha muller vivindo algo absolutamente interesantísimo nunha época moi determinada que os encorsetaba, pero que eles trataban de saír de aí. A maiores, eran os dous maiores literatos do século XIX en España. Pero isto non é un documental sobre dous escritores, para nada.

A película, polo que contas, vai achegar a Emilia e Benito á xente nova.

Claro. Ademais agora, nun momento no que as mulleres estamos sendo tan conscientes de que os corpos non normativos tamén son fermosos, que poden gustar e gustan moitísimo, de que tes que estar cómoda no teu corpo... para iso Emilia é fantástica. E, ata onde eu sei, non dicía ‘se eu fora máis guapa ou máis delgada’. Non. Ela o que estaba era encantada, vivindo a pel, o sexo, o erotismo e celebrando a vida e o desexo. Un dos temas que máis se reivindica hoxe na escritura con perspectiva de xénero é o desexo feminino, e ela en 1877 reivindicaba o desexo feminino, ás mulleres dando un paso adiante e conquistando, tendo amantes, sendo infieis...

 

'O meu Ilustrísimo Amigo' poderá verse na TVG CC-BY-SA cedida

O que aínda nos debe facer reflexionar é como se tapou toda esta parte da súa historia.

Claro. O que non me gustaría é que parecese que a película fai un achegamento frívolo á figura de Pardo Bazán. Creo que se poden facer lecturas moi interesantes da situación que viven, porque el tamén ten un conflito importante coa súa masculinidade. Benito é un home ao que non lle importa fixarse nunha muller que é un torrente, brillante, preparadísima. Iso é marabilloso. O que pasa é que despois, como ela o pon ao límite, irrompe a infidelidade entre eles e cada un ten unha maneira moi diferente de enfrontar a situación. Aí é cando resoa o patriarcado, do que non son quen de liberarse. Isto non é un culebrón, son dúas mentes brillantes falando das relacións entre homes e mulleres en termos de igualdade, ou non, hai século e medio.

 

E como está a ser o traballo cos actores?

Unha marabilla. É que se non chega a funcionar esa química que é necesaria entre eles non se podería facer porque a película está completamente construída entorno a eles. Lucía Veiga está facendo unha Emilia fantástica e Paco Déniz tamén está facendo un Benito fantástico, estamos fiando moi fino porque é un conquistador, unha persoa á que lle encantaba estar entre xente, pero ao mesmo tempo moi vulnerable, protexido do seu e cun sentido da intimidade moi pechado.

En que momentos se situará a película?

A acción escolle tres momentos porque abarcalo todo non tiña sentido. O momento cando se coñecen e está todo por xurdir, narrando a famosa charla que deu ela sobre literatura rusa no Ateneo de Madrid. Despois cando el ten un momento persoal moi forte e eles xa están totalmente inmersos na súa historia amorosa. E ao final, que é cando deciden emprender a última viaxe que fan.

Se pensas no primeiro recordo que tes de Emilia Pardo Bazán, comparado coa imaxe que tes agora dela...

Nada que ver, absolutamente nada que ver. A imaxe que tiven dela durante moitísimo tempo é esa escultura dela que está nos xardíns de Méndez Núñez da Coruña, era unha persoa completamente afastada de min que non sentía que me puidera propoñer nada que me afecte no meu día a día. Agora se me quero quedar coa súa relación co galego, tampouco conecto, pero a verdade é que é unha muller que me interesa moitísimo.

 

[ Fonte: www.praza.gal]

quarta-feira, 16 de agosto de 2023

Pedro Ventura: «Unha boa tradución deriva da lectura en profundidade da obra e do autor»

 

O tradutor é autor de versións en portugués de Blanco Amor e Valle-Inclán

                           Pedro Ventura e dúas capas dás súas traducións ao portugués de Blanco Amor e Valle-Inclán.

Por X. F.

Afincado en Galicia dende o 2015, o portugués Pedro Ventura é un tradutor profesional que, entre outras linguas, traballa en versións de textos literarios en portugués de autores galegos. Ademais de dúas obras de Valle-Inclán —Sonata de Estío e A Media Noite— é autor da primeira versión portuguesa de A esmorga de Blanco Amor. A súa formación académica vén do eido da Filosofía e mesmo atopou un artigo perdido de Ortega y Gasset, pero, como di Ventura, «ese é outro tema». Agora mesmo ten en imprenta máis títulos de Galdós, Ortega e Gasset e Unamuno, pero ningún texto galego máis, aínda que cita nomes que van de Risco a Luísa Villata como autores que lle gustaría traducir ao portugués.

—A súa versión portuguesa de A esmorga titúlase «A borga». Por que esta palabra e non «pândega», por exemplo? Para un lector portugués, que implicacións ten esa palabra concreta?

—A palabra portuguesa borga ten un significado máis preciso, é unha palabra máis popular. Incluso pensei en manter esmorga no título, como unha das traducións ao italiano da novela de Blanco Amor, e así tentar introducir unha palabra nova do dicionario portugués... Pero entón atopeime cuns papeis con máis de cen anos que falaban dos borguistas de Chaves, e decidín.

—O texto de Blanco Amor tamén ten moitas escollas léxicas interesantes, entre o lugar e a época, mais a clase social dos personaxes. Como foi ese proceso de traslación ao portugués, para atopar posibles equivalentes xa non no significado, senón na atmosfera que é tan importante na narración?

—O dicionario da lingua portuguesa ten moitas palabras, moitas máis das que o portugués medio, digamos, utiliza a diario. E paréceme ben quitar o po do léxico, relembrar algunhas palabras, ter a ilusión de poñer ao lector portugués a redescubrir a súa lingua, para máis nun encontro coa literatura galega. A parranda, a autotradución do propio autor ao castelán, é de gran axuda para o tradutor. Blanco Amor deixou unha guía para os seus tradutores. E confeso que utilicei, e non foi pouco, o Dicionario Estraviz, unha excelente ferramenta de traballo. Incluso tiven unha idea tola, de facer unha tradución ao portugués chea de rexionalismos, incluíndo cambiar os v polos b, como no norte e centro de Portugal. Escribir iágua ou auga... Pero eu son da zona de Lisboa. E aí está A parranda, para acabar de vez coas parvadas dos tradutores.

—Valle-Inclán tamén é coñecido e recoñecido pola súa habelencia coa lingua. A súa expresividade léxica, a puntuación... ten que ser todo un reto para un tradutor.

—Aplícase o mesmo tipo de traballo co dicionario da lingua portuguesa... E respéctase ao autor, mantense a puntuación, etc. Tamén teño que dar as grazas á profesora Margarita Santos Zas, e ao Antonio González Millán.

—Esta «Sonata» é un dos textos máis coñecidos de Valle, pero «A Media Noite» quizais non tanto. Cal é a demanda das editoras e do lectorado portugués da súa obra?

—As miñas traducións de Valle foron ambas propostas miñas que as editoriais aceptaron. Tamén oín que Valle-Inclán non se vende en Portugal. Paciencia... Supoño que as aceptaron porque a obra xa estaba no dominio público, e nos dous casos as editoriais fixeron un excelente traballo. As próximas traducións dese autor tamén sairán de propostas miñas. Busco cliente para unha tradución de Luces de Bohemia.

—E cal é o interese actualmente pola literatura galega, tanto autores clásicos como contemporáneos?

—Portugal é, por desgraza, un país de poucos lectores. Faltan espazos para a crítica literaria. E hai moito que pasa por actualidade cultural onde abundan o que eu chamo de malas prácticas. E, atención, que o traballo das editoriais, diversificado e con cada vez maior calidade e nivel profesional, indica que hai moito que traballar, e algunha esperanza. O Estado portugués debería priorizar a elevación dos niveis de lectura, pero os populistas non son só os que aparecen no telexornal como tal, e así a ambos lados da fronteira... O interese pola literatura galega é escaso. Pero despois hai moita conversa, como se di en Portugal, «para encher balões», tipo «ai Galicia, cultura irmá»... Conversa baleira. Supoño que a historia ten o seu peso. A Borga tamén foi unha proposta miña que a editorial aceptou.

—A súa formación é no eido da Filosofía. Como foi ese tránsito á profesionalización da tradución? En que medida lle deu ferramentas propias para traducir e cales cre que serían as calidades que fan boa unha tradución?

—Sempre traballei con libros, primeiro nas editoriais e despois con as editoriais, como tradutor autónomo. E agora que me gustaría dar clases de Filosofía a nivel universitario, resulta que son tradutor.... As traducións acaban sendo liñas de traballo en Filosofía. Entón algún editor portugués acaba lendo isto e afirma que eu invento, pero cando propuxen a tradución de A esmorga foi nese sentido. Unha boa tradución deriva dunha lectura en profundidade do orixinal, da obra, do autor. E non sempre hai tempo para iso. Ás veces hai que percibir quen é o público. E saber os idiomas e ler moito.

—Que títulos ou autores galegos lle gustaría traducir nun futuro?

—Vicente Risco (ese libro absolutamente inquietante chamado Mitteleuropa), Rafael Dieste, Luísa Villalta... Cid Cabido! E José Anxo Valente. 

 

[Fonte: www.lavozdegalicia.es]

terça-feira, 12 de abril de 2022

La visión del premio nobel Mario Vargas Llosa sobre el escritor al que la Iglesia católica hurtó el Nobel de Literatura

 

El escritor hispano-peruano Mario Vargas Llosa ha presentado en el Ateneo madrileño, no hay lugar más galdosiano en Madrid que dicha institución, su nuevo libro “La mirada quieta (de Pérez Galdós)”, un pormenorizado estudio de todas las obras de teatro y de las novelas del genial escritor canario, aunque algunos no lo reconozcan así, ya al que la Iglesia católica le hurtó un merecidísimo premio Nobel de Literatura. Nunca le perdonaron obras suyas como “Electra” o “Tormento”.


Mario Vargas Llosa                                    Presentación del libro La mirada quieta (de Pérez Galdós)

Escrito por JAVIER VELASCO OLIAGA

Para el autor galardonado con el Nobel de Literatura, “el libro es el resultado de la pandemia. Quise leer toda la obra narrativa de Pérez Galdós durante ese tiempo, que en un principio iba a durar unos pocos días y que se demoraron hasta los 18 meses que estuvimos casi encerrados. En ese tiempo, pude leer toda su producción teatral y todas sus novelas, incluidos los Episodios Nacionales, y también parte de su producción periodística”. Hay que recordar que don Benito comenzó su carrera como periodista en diversos periódicos, llegando a realizar numerosas crónicas parlamentarias, algunas de las cuales las escribió cuando fue diputado en Cortes durante tres legislaturas.

“Benito Pérez Galdós presenta en los Episodios Nacionales una historia ligera, cómoda y simpática de los principales episodios del siglo XIX. Su gran valor es que está muy documentada y buscó siempre la objetividad. Dio una visión como novelista más que como historiador. Lamentablemente, no llegó a concluir los Episodios tal y como había planificado. Su éxito en el teatro le distrajo de ese proyecto”, recordó Mario Vargas Llosa en la rueda de prensa en la que estuvo acompañado por la editora Pilar Reyes.

Vargas Llosa hizo algunas declaraciones un tanto provocativas sobre el escritor canario. “Fue un escritor muy irregular, alternando obras maestras con otras más fáciles de leer, y no fue tan moderno como Clarín. Se ha hablado mucho sobre la influencia de Flaubert en su obra, pero no se parecían en mucho”, sostuvo el escritor que para él sus mejores obras son “Fortunata y Jacinta” y “Misericordia”, obviando las cuatro novelas de Torquemada, sin duda su obra cumbre.

“Pérez Galdós fue muy crítico con la Iglesia católica, sobre todo con la presencia de la Iglesia en la vida de las personas”, señaló Vargas Llosa. Esa inquina que tuvo el escritor canario le costó el galardón del Premio Nobel de 1912, cuando casi lo tenía ganado y la Iglesia católica maniobró para desprestigiarlo. Nunca le perdonaron que escribiese obras como las reseñadas anteriormente. La Iglesia avaló a Marcelino Menéndez Pelayo como candidato al Nobel, y la Academia sueca al ver la disparidad de criterios que se propugnaba desde España optó por concedérselo al poeta y novelista polaco Gerhart Hauptmann.

                                           “Pérez Galdós fue muy crítico con la Iglesia católica”

Para el nobel, “Galdós hizo un esfuerzo de objetividad en los Episodios Nacionales yendo en contra de sus propias convicciones políticas”. Los episodios que más le han gustado han sido todos aquellos que tienen que ver con el levantamiento contra los franceses protagonizados por las clases populares. “Todos los que tratan a las guerrillas están excelentemente bien narrados”, afirmó rotundo. Para posteriormente decir que “Galdós fue un personaje contradictorio y muy mal humorado”. Otro de los episodios que le ha apasionado fue el del asesinato de Prim.

Mario Vargas Llosa ha creado un perfil completo, personal y sugerente del escritor español. Nadie como el nobel peruano es capaz de analizar con tal lucidez la obra de un creador. En palabras suyas, «Galdós hizo lo que Balzac, Zola y Dickens hicieron en sus respectivas naciones: contar en novelas la historia y la realidad social de su país. Con sus Episodios estuvo en la línea de aquellos, convirtiendo en materia literaria el pasado vivido, poniendo al alcance del gran público una versión amena, animada, bien escrita, con personajes vivos y documentación solvente, de un siglo decisivo de la historia española».

“Hoy nos parece increíble la hostilidad que despertó Pérez Galdós en su propio país, en aquellos años en que escribía sus novelas, sus obras de teatro y los Episodios nacionales. Tenía sus partidarios, por supuesto, pero me temo que sus adversarios fueran más numerosos. Como revela Francisco Cánovas Sánchez en su ensayo, se decía de él que sus libros apestaban «a cocido», que escribía con vulgaridad, sin elegancia, y es famoso el insulto que le dedicó Valle-Inclán en Luces de Bohemia llamándolo «garbancero», un apodo que nunca se pudo quitar de encima. Se vio, sobre todo, cuando hubo un movimiento espontáneo de sus admiradores; unos quinientos escritores, periodistas y artistas pidieron para él el Premio Nobel de Literatura en 1912, cuando el autor tenía sesenta y nueve años. Al parecer, la Academia sueca recibió listas de firmas de España combatiendo esa idea que superaban en número a las que respaldaban su candidatura, objeciones que procedían de círculos católicos ultras que lo consideraban un librepensador extremista. Nadie es profeta en su tierra y en la España de Pérez Galdós, todavía impregnada entonces de un catolicismo estrecho y sectario, se lo tenía injustamente por un «liberal» comecuras, aunque nunca lo fuera: su liberalismo y republicanismo fueron discretos y, sobre todo, tolerantes. Con razón y la claridad que lo caracteriza, el escritor y poeta Andrés Trapiello dijo de aquella operación sueca contra Galdós: «Fue el triunfo de la roña y la sarna españolas frente a los principios liberales”, escribe Vargas Llosa en el prólogo de su nuevo libro.

Para finalizar, el premio nobel sostuvo que “Galdós conoció de primera mano las enormes diferencias sociales que había en el Madrid de su época. La miseria extrema de algunos de sus barrios y lo narró de forma trágica, aunque siempre con destacando la alegría de vivir y el humor que tenían los madrileños, siempre riéndose de sí mismos y contando chistes”. Para el escritor, “Galdós no estaba considerado como un estilista refinado sino que se le consideraba vulgar y demasiado popular”, concluyó. Lo que demuestra la poca o nula sensibilidad literaria de muchos críticos literarios.

 

[Fuente: www.todoliteratura.es]

quarta-feira, 9 de março de 2022

Muñoz Molina: ‘Volver a dónde’, escritor campesino y escritor viajero

“Nadie previó lo que se avecinaba”, escribe Antonio Muñoz Molina en ‘Volver a dónde’ (Seix Barral), un libro que nace en el desconcierto de la pandemia para convertirse después en un sereno tratado de la vida, de nuestro paso efímero por un mundo que no vamos a dejar mejor que el que hemos heredado de nuestros padres.

 
                       El escritor Antonio Muñoz Molina

 

Escrito por Javier Morales

Hace ya dos años que convivimos con el virus y, aunque personas bienintencionadas soñaban con que saldríamos reforzados de la experiencia, que quizás nos volveríamos más humanos y aprenderíamos a valorar lo realmente importante, lo cierto es que no ha sido así. Una guerra de consecuencias imprevisibles se ha iniciado de nuevo en Europa, la mezquindad y el cortoplacismo siguen siendo la moneda corriente entre nuestros políticos y poco o nada se hace para combatir a un enemigo real que hemos creado nosotros mismos: el cambio climático.

“Nadie previó lo que se avecinaba”, escribe Antonio Muñoz Molina en Volver a dónde, un libro que nace en el desconcierto que, como a todos, le produjo al autor el comienzo de la pandemia, pero que luego se ramifica desde el presente hacia al pasado y se acaba convirtiendo en un sereno tratado de la vida y de la existencia, de nuestro paso efímero por un mundo que no vamos a dejar mejor que el que hemos heredado de nuestros padres.

“Otra forma de vivir sería posible”, se lamenta el autor de Todo lo que era sólido. Después del tiempo suspendido que supuso el confinamiento, de unos meses extraños en los que incluso se había vuelto a oír el canto de los pájaros en el centro de una ciudad como Madrid, enseguida volvió el ruido y la furia, el tráfico desquiciado, los gritos de los políticos y de una ultraderecha que acallaba con sus caceroladas el homenaje diario que se hacía a los trabajadores de la sanidad pública. Héroes a los que pronto se ha olvidado y a quienes recientemente la presidenta de la Comunidad de Madrid les ha acusado de falta de entrega y de compromiso. La misma que ahora está en el punto de mira por un presunto nepotismo, por haber favorecido a su hermano mientras el país se desangraba.

La relectura de Los episodios nacionales de Galdós (“Galdós es siempre mejor de lo que uno recordaba”), las sonatas para piano de Beethoven interpretadas por Daniel Barenboim, una biografía de Hitler, la vida familiar, interrumpida en parte por el confinamiento, la indignación con la clase política, el dolor por los muertos y los enfermos que llenan las urgencias de los hospitales. Así transcurre el día a día del autor durante el confinamiento. Desde el balcón de su casa, con una copa de vino y sentado en una vieja silla de jardín (“Parece una de esas sillas viudas que la gente deja abandonadas por la noche en las aceras, junto a los contenedores), el autor observa las calles vacías, donde habita ahora una aparente monotonía.

Como en los diarios de Cheever, también en su bitácora de pandemia encontramos con frecuencia un apunte sobre los cielos de Madrid, más limpios que de costumbre, aunque no tardarán en colmarse del veneno que sueltan los coches. Antonio Muñoz Molina mira y anota lo que ve en su cuaderno. Una mirada atenta y singular, afilada cuando tiene que serlo, contra las injusticias por ejemplo, pero a la vez tierna y empática, generosa, de celebración de estar vivo. Una mirada que se despliega cuando salimos del confinamiento y el escritor jienense retoma algunas de sus rutinas: los paseos en bicicleta (“yo me acojo cada vez más, en mi ética y en mi estética, al sigilo limpio de las bicicletas”), las visitas al Botánico (“no saber el nombre de una planta es no verla del todo”), los recados, esos rituales que pautan los días sin que nos demos cuenta y que nos enraízan en el presente. Creo que el valor de un escritor se mide en gran parte por su capacidad para mirar el mundo. Desde que descubrí en mi juventud granadina El Robinson urbano, su primer libro, yo he aprendido a mirar y a leer gracias a la escritura de Antonio Muñoz Molina.

Como Chéjov, como Emerson, Muñoz Molina cuida del pequeño huerto que trata de sacar adelante en el balcón de su casa. Y es ahí donde el libro cobra una nueva dimensión, aún más profunda. Esta huerta urbana es su magdalena de Proust. Los tomates que no acaban de arrancar le llevan al pasado, al tiempo de su infancia y de su juventud en Úbeda. El libro deja de ser cada vez menos un relato de pandemia para ser, cada vez más, una reflexión sobre un mundo, el del campesinado, que se aleja a pasos agigantados, en el que todo era más lento, quizás también más auténtico. Un mundo en el que se trabajaba con las manos y en el que se festejaban los santos y no los cumpleaños. “El cumpleaños era un hecho individual. Señalaba el avance en línea recta del tiempo. El día del santo pertenecía a un tiempo no lineal, sino circular, como el del tránsito de las estaciones, los trabajos y los dones del campo, con los que tantas veces estaba asociado”. Una época habitada por su madre y por su tío Juan, que aún viven, por el padre muerto, atrapado en el deseo atávico de que su hijo fuera un hombre de verdad, que tuviera sangre en las venas y lo demostrara en las arduas y fatigosas tareas del campo, y no en los libros, que pronto comenzaron a ser su refugio. Una época que en cierta forma y salvando las distancias me ha recordado a mi propia infancia extremeña.

La mirada de Antonio Muñoz Molina hacia ese pasado no es nostálgica, más bien es un reencuentro, un balance de lo que hemos ido perdiendo por el camino, aunque hayamos ganado otras. En este sentido, Volver a dónde puede leerse como una radiografía de un país que, por mucho que su PIB diga lo contrario, no ha dejado de ser pobre. El libro es sobre todo un diálogo con los muertos, cada vez más presentes en sus sueños. Cuando se muera la madre, se perderán con ella sus recuerdos, escribe en un momento determinado el autor. Con ella morirá también lo que hay más allá de su particular Puerta de Tannhäuser.

El final del libro me ha llevado a uno de los poemas más conocidos de John Berger, Doce tesis sobre la economía de los muertos. La tesis número doce concluye así: “¿Cómo viven los vivos con los muertos? Mientras el capitalismo no deshumanizó la sociedad, todos los vivos esperaban alcanzar la experiencia de los muertos. Era su futuro último. Por sí mismos, eran incompletos. Así, vivos y muertos eran interdependientes. Siempre. Solo una forma tan peculiar de egoísmo como la de hoy en día podía romper esa interdependencia. Y los resultados han sido desastrosos para los vivos, que ahora creen que los muertos son aquellos que han quedado eliminados”.

En El narrador, Walter Benjamin plantea que hay dos tipos de escritores: los campesinos y los viajantes. Los primeros no necesitan salir de casa para escribir, algo que sí ocurre con los segundos, quienes buscan sus historias más allá del terruño. René Char podría ser uno de los primeros. Hemingway de los segundos. Pero creo que Muñoz Molina es a la vez un escritor campesino y un escritor viajero, alguien capaz de fusionar en su literatura dos miradas, la de un viajero curioso y cosmopolita con la de un campesino atento a los pequeños detalles, a los brotes de la vida, a lo más cercano y real, a las plantas que nos alimentan.

¿Volver a dónde? Yo he regresado a otro de los libros de Muñoz Molina, Sefarad, una novela sobre la memoria y el desarraigo. Como ocurre con todos los clásicos, uno regresa a ellos con la certeza de que ha vuelto a casa.

 

[Foto: Ivan Giménez – Seix Barral - fuente: www.elasombrario.publico.es]

quarta-feira, 8 de dezembro de 2021

«Noli me tangere»

La novela de José Rizal, de 1887, fue condenada de inmediato al ostracismo en razón de su “carácter herético” y su “filibusterismo” por las autoridades religiosas y militares de Filipinas

Escrito por JUAN GOYTISOLO
 

¿Quién conoce en España a José Rizal? La extendida ignorancia de lo escrito en nuestra lengua en Iberoamérica a lo largo del siglo XIX abarca también, y se acentúa, en lo que concierne a las remotas y olvidadas Filipinas. Si, a diferencia de la otra orilla del Atlántico solo los especialistas en el tema han calado en la obra de Humbold, Andrés Bello, Sarmiento, Martí e incluso, más cerca de nosotros, José Vasconcelos, la espesa nube que oculta su labor al lector español se adensa aún en torno a Noli me tangere, la novela de Rizal, impresa en Berlín a cuenta de autor en 1887 y condenada de inmediato al ostracismo en razón de su “carácter herético” y su “filibusterismo” por las autoridades religiosas y militares del Archipiélago.

Gracias a su biógrafo Rafael Palma y el prologuista de la novela Leopoldo Zea sabemos que Rizal, un tagalo hispanizado que manejaba la lengua de Cervantes con la misma inteligencia y soltura que el Inca Garcilaso, nació en Calamba en 1861. Autodidacta primero, como un puñado de indígenas de la excolonia española -los frailes les adoctrinaban en su idioma, pero habían prohibido la enseñanza del nuestro so pretexto de que no se contaminaran con ideas nocivas y perdieran sus preciosas almitas-, cursó luego estudios de medicina y filosofía en Madrid, París y Heidelberg. De la excelencia de su formación dan muestra sus vastos conocimientos en francés, inglés y alemán, así como su lectura de corrido en latín. Escritor, pintor, médico, oftalmólogo (curó de la ceguera a su propia madre), poseía en suma una cultura muy superior a la de sus colegas españoles de la época. Su ideario nacionalista, forjado por la experiencia de la opresión colonial de las islas, excluía no obstante el recurso a la violencia. Fundador primero de la revista La Solidaridad y luego de La Liga Filipina, sus publicaciones provocaron en España un rechazo y ostracismo similares a las que ocho décadas antes sufrió Blanco White.

El futuro de las islas le preocupaba con razón. Conocía por experiencia la precariedad del dominio español y las apetencias que suscitaba el Archipiélago entre las grandes potencias europeas y el emergente poder norteamericano. ¿Qué será de las Filipinas dentro de cien años?, es el título de uno de sus ensayos compuesto durante su larga estancia en el Viejo continente. Como muchos escritores hindúes, árabes y africanos del siglo que dejamos atrás, Rizal se servía de la lengua del conquistador para denunciar las injusticias y abusos de la colonización. De esta contradicción insoluble entre el amor a una lengua y cultura que asumía como propias y la indignación ante los atropellos cometidos contra sus hermanos indígenas brota, como un géiser, la fuerza de su escritura. Las burlas y el desprecio por parte de los frailes y guardias civiles a los tagalos que se expresaban en español no eran solo indignas de su proclamada misión redentora sino que actuaban a muy corto plazo contra los intereses de España. Sus temores, como sabemos, se convirtieron en realidad. Hundida en unas horas la flota española amarrada en Manila y expulsada la administración del decrépito poder colonial por los invasores estadounidenses, estos impusieron el inglés a los nativos y el español pasó en unos pocos años a la triste condición de lengua extinta (únicamente subsistió el chabacano, un híbrido de castellano y tagalo sin expresión literaria alguna). Las amargas reflexiones de Rizal sobre su inútil empeño por asumir un idioma abocado a desaparecer de las Filipinas (“¿Para comprender los insultos y amenazas de los guardias civiles?”, escribió. “Para eso no hay necesidad de saber español, basta comprender el lenguaje de los culatazos”) se cumplieron puntualmente. Diez años después de su muerte, la inmensa mayoría de sus compatriotas no podía entender la obra de su primer escritor.

Movido por la nostalgia, el autor de Noli me tangere regresó a Filipinas en 1892. Acusado de simpatías independentistas, fue desterrado de Manila por orden del Capitán General y sufrió cuatro años de estricto confinamiento. Pese a la injusticia de que era objeto, rehusó encabezar el movimiento revolucionario que se gestaba entre la población indígena. Su instrumento de lucha era la pluma, no el recurso a las armas. En 1896 aceptó ser enviado como médico al Cuerpo Sanitario que combatía los estragos del cólera en los desdichados reclutas enviados a luchar como carne de cañón contra los insurgentes cubanos. Durante la larga travesía de Manila a España, al producirse la previsible insurrección del Archipiélago, fue detenido a bordo y encerrado en el castillo de Montjüic a su llegada a Barcelona. De allí fue devuelto a su tierra nativa y condenado a muerte por un tribunal militar en cuanto “alma viva de la insurrección” y “traidor a España”. El 30 de diciembre Rizal fue fusilado por sentencia del Consejo de Guerra en medio de insultos al felón y vítores a la Madre Patria. Como había escrito unos años antes, “solo se muere una vez y si no se muere bien, se pierde una ocasión que ya no se presentará una vez más”.

Novela comprometida, diríamos hoy, por su clara denuncia de la opresión, sería muy injusto no obstante encasillar a Noli me tangere en tan reductivo apartado. Rizal muestra un buen conocimiento de las técnicas narrativas que lo distingue de los panfletarios al uso. Los personajes de Ibarra -un alter ego del autor-, del capitán Taigo o de la supersticiosa o desdichada Sisa, no desmerecen de los trazados por Galdós. La pintura de la corrupción reinante, crueldad de la guardia civil, incompetencia de la administración e indolencia de sus asalariados (“todo un mundo de parásitos, moscas o colados que Dios creó en su infinita bondad y tan cariñosamente multiplica en Manila”) son tratados con incisivo humor. Su ironía sobre la piedad crédula de sus compatriotas, menos preocupados por el Altísimo que por su cortejo de santos y santas (Dios para ellos, dice, es “como esos pobres reyes que se rodean de favoritos y favoritas, y el pueblo solo hace la corte a estos”), y acerca de la explotación de los milagros de una cohorte de Vírgenes gracias a los cuales, los curas, ya bien forrados, se van a América y allí se casan, hubieran inflamado la santa ira de Menéndez Pelayo. El novelista capta con buen oído las conversaciones anodinas de quienes viven de las migajas del poder colonial; describe con fineza las fiestas en las que “los jóvenes abrían la boca para contener un bostezo pero la tapaban al instante con sus abanicos”; reproduce las hilarantes disquisiciones sobre el Purgatorio y los años que ahorraban a quienes allí se tuestan el simple pago de unas monedas y el rezo de un Ave María.

El manejo de algunas técnicas novelescas heredadas de Cervantes aliña con gracia el chato realismo decimonónico. Rizal se dirige a veces al lector -”¡oh tú que me lees, amigo o enemigo!”- e introduce elementos discursivos que parecen inspirados por Diderot o Sterne. Celebrado como un héroe, pero no como un escritor por quienes sacrificó la vida es, como dije, un perfecto desconocido en la península. La cuidadosa edición de la excelente Biblioteca Ayacucho venezolana de la que pude procurarme un ejemplar en mi reciente viaje a Caracas debería ser republicada en España como homenaje a un autor despiadadamente barrido a los márgenes de nuestro intangible canon, pero vivo y bien vivo, como advirtió Unamuno, y podrá verificar hoy quien se asome venturosamente a sus páginas.


Juan Goytisolo es escritor.

 
[Ilustración: RAQUEL MARÍN - fuente: www.elpais.com]

domingo, 28 de novembro de 2021

Morre Almudena Grandes, a voz das mulleres e os homes silenciados

 A escritora madrileña faleceu aos 61 anos, vítima dun cancro

Telediario - 21 horas - 27/11/21 - Lengua de signos

Escrito por SANDRA FAGINAS

Hai só un mes, Almudena Grandes contaba a través da súa columna do País que padecía cancro. «Tiven que escribir algúns artigos moi complicados ao longo da miña vida. Ningún como leste. Todo empezou hai pouco máis dun ano. Revisión rutineira, tumor maligno, bo prognóstico e a pelexar», apuntaba. E onte confirmouse o peor prognóstico: a escritora madrileña falecía aos 61 anos.

Casada co poeta Luis García Montero, director do Instituto Cervantes, con quen tiña unha filla, Elisa, Grandes está considerada unha das narradoras españolas máis relevantes e con maior proxección internacional. Ela destacou sempre pola súa valentía, a súa coraxe de vivir e a súa guindo á hora de contar, pero sobre todo por darlle voz ás mulleres e os homes silenciados. Grandes foi memoria viva deste país e así o reflectiu nos seus libros nos que elixiu un bando: o dos derrotados. Sempre preocupada polos perdedores, a escritora, que estudou Xeografía e Historia, pronto empezou a traballar no mundo editorial como correctora e autora de textos para enciclopedias e libros de divulgación. No 2012 formou parte da comisión executiva de Esquerda Aberta, partido integrado en Izquierda Unida (EU), e mostrou o seu apoio público a cuestións políticas ou sociais, como a autoinculpación colectiva no caso de eutanasia para o tetrapléxico Ramón Sampedro en 1998.

Autora de contos nos seus comezos, en 1989 publicou a súa primeira novela, As idades de Lulú, recoñecida co Premio Sorriso Vertical de literatura erótica, que foi traducida a máis de vinte idiomas e levada ao cine un ano despois por Bigas Lúa.

En 1991 publicou a súa segunda novela, Chamareiche venres, á que seguiu en 1994 Malena é un nome de tango, outro éxito literario, que a consagrou como escritora e tamén chegou á gran pantalla, nesta ocasión, da man de Gerardo Ferreiro. «Sempre dixen que Malena é a miña novela máis autobiográfica, por esa sensación que ten cando é pequena de que non é suficientemente boa para ser nena, e que lle iría mellor sendo neno», chegou a dicir nalgunha entrevista.

O seu admirado Galdós

Despois viñeron moitas máis obras: Atlas de xeografía humana, Os aires difíciles —ambas, levadas tamén ao cine—, Castelos de cartón ou O corazón xeado, premio de Novela da Fundación Juan Lara e do Gremio de Libreiros de Madrid.

Inspirada no seu admirado Benito Pérez Galdós —do que dixo que fora o escritor máis importante da súa vida—, sensibilizada e conectada co movemento de memoria histórica, Grandes comezou no 2010 un dos proxectos literarios de máis longo alcance da narrativa contemporánea en español: os Episodios dunha guerra interminable, unha saga de seis novelas que atravesaban o peor da historia do século XX. Antes de sacar o primeiro título á rúa, Inés e a alegría, a escritora xa sabía que ía contar nos cinco seguintes. Planificaba todo moi ben antes de arrincar a súa obra, que destripaba previamente nos cadernos que ela utilizaba cunha trama ben trazada.

No último libro publicado, A nai de Frankenstein, indagou na biografía de Aurora Rodríguez Carballeira, a parricida máis famosa do século XX español, que tiroteou á súa filla, Hildegart Rodríguez Carballeira, para non perder o seu control sobre ela, despois de moldeala durante anos para convertela nunha muller ideal. Grandes dedicou esta obra a «todas aquelas mulleres que non puideron atreverse a tomar as súas propias decisións sen que lles chamasen putas». O seu plan era pechar a saga, que vendeu máis dun millón de exemplares e que lle procurou premios como o Nacional de Narrativa no 2018 polos pacientes do doutor García, no ano 1964, cando esta madrileña era unha nena de 4 anos. Esta última entrega, de carácter póstumo, titularase Mariano no Bidasoa, e estará centrada na emigración económica e os 25 anos de paz. Se cumpre co que á autora lle gustaba, os lectores esperarana en febreiro, o mes que Almudena Grandes elixía para publicar.

De esquerdas, republicana, anticlerical, feminista e do Atlético de Madrid

De esquerdas, republicana e anticlerical, Grandes foi tamén unha analista do seu tempo. De pluma precisa e certeira, comezou a súa colaboración co País no 2008 e nas súas columnas o mesmo desataba a súa paixón colchoeira, que defendía contra vento e marea o feminismo ou cargaba as tintas contra unha dereita «que cada vez que perde o poder, compórtase coma se roubáronllo». Onte, tras coñecerse o seu falecemento, foron moitos os políticos que mostraron as súas condolencias a través das redes sociais, como o ministro Miguel Iceta, que en Twitter escribiu: «As letras españolas e os progresistas estamos de duelo». Tamén a ministra de Igualdade, Irene Montero, deu as grazas a Grandes: «Por regalarnos a túa literatura durante décadas». «Grazas por falar, sempre, desde a mirada das mulleres, desde a memoria histórica e desde a beleza das palabras. Sempre connosco», engadiu.

Tamén lembrou á escritora o Atlético de Madrid, «porque presumiu orgullosa durante toda a súa vida da súa afección polas cores branquivermellas» . «Hoxe todos temos o corazón xeado. O teu ser, as túas palabras, as túas novelas… fanche eterna. Grazas por todo o que nos regalaches. Un abrazo a todos os seres queridos de Almudena Grandes», sinalou Alejandro Sanz na súa mensaxe. Joaquín Sabina, pola súa banda, destacou a unha «unha muller valente» e Pancho Varona despediuse con todo o afecto: «Coñecina ben grazas a Joaquín e a Luis. Teño esa sorte na vida, ter coñecido e gozado de persoas e escritoras como ela». O cantautor Marwan, amigo persoal de Grandes, deixou nas redes uno das mensaxes máis emotivas: «Moi triste dicir adeus aos teus cariños, as túas letras e as túas deliciosas ceas nas que puñas tanta entrega como nas túas magníficas novelas. Rota e Cádiz enteira vanche estrañar moito. Grazas por todo e xa que logo».

 

[Imaxe: PABLO MARTÍN - fonte: www.lavozdegalicia.es]

domingo, 14 de novembro de 2021

Un Dostoievski distinto

Hoy es el bicentenario de Dostoievski. Para conmemorar el nacimiento de tal luminaria de la literatura universal, el siguiente ensayo nos regala un descubrimiento insólito: el humor y la celebración de la vida, que se asoman en ciertos rincones de su obra.

Escrito por Ricardo Bada

De cara a la escritura de este artículo me puse a releer el formidable volumen donde se recoge la colección de textos que Gide escribió sobre Dostoievski. En el primer ensayo, dedicado a su correspondencia, Gide cita esta frase del ruso: “Si voy al infierno estoy seguro de que me condenarán a escribir una docena de cartas todos los días”. Y comenta Gide: “Si no me equivoco, este es el único rasgo de humor que se puede leer en este sombrío libro”.

Cierto: el humor brilla por su ausencia tanto en la prosa como en el repertorio humano de Dostoievski, un mundo habitado por personajes sórdidos, amargados, atormentados, “humillados y ofendidos”, putañeros, criminales, hiperestésicos, místicos, alguno hasta semeja algo así como un oxímoron de carne y hueso. Ni siquiera sus niños, aunque despiertan la ternura del lector, le hacen sonreír. Más bien llorar. Quien no haya llorado leyendo la muerte de Aliosha en Los hermanos Karamazov mejor es que se limite a leer a Paolo Coelho.

Sorpresa grande, pues, este librito de Dostoievki, El pequeño héroe, en la colección Penguin en alemán, hospedada en el acogedor hogar de la gran editorial muniquesa Manese. Son tres cuentos, de respectivamente 27, 78 y 77 páginas cada uno, el primero de 1846, siendo asimismo el primero de sus cuentos publicados; el segundo de 1876, cinco años antes de morir; y el tercero de 1849, mientras esperaba preso la sentencia en el juicio donde le acusaban de haber conspirado, con otros miembros del círculo liberal Petrachevski, contra la vida del zar Nicolás I. Los tres son preciosos, pero sobre todo este último, que le da título al volumen, es una joya.

Me concentraré en el primero y el tercero, porque el segundo pertenece a otro periodo de la vida y la obra del gran ruso, y porque en él falta ese elemento del humor que Gide echaba de menos en la correspondencia de Dostoievski. En este “cuento fantástico” (así lo subtitula el autor) y que al parecer ha sido traducido al español como “La sumisa”, lo fantástico brilla por su ausencia, y en cambio, 27 años más tarde del día de la ejecución de la pena de muerte contra Dostoievski, su recuerdo sigue ahí, aunque el narrador trate de disimularlo con un “al parecer”: “Al parecer, en su última noche, los condenados a muerte duermen de un modo especialmente profundo”.

Recordemos que el 22 de diciembre de 1849, Dostoievski fue conducido al paredón del patio de la fortaleza de San Pedro y San Pablo, en la actual San Petersburgo, donde lo embutieron en una especie de saco de color blanco que cubría desde su cabeza hasta más abajo de la cintura, y el oficial que mandaba el pelotón de fusilamiento dio la orden de “¡Apunten… armas!”, pero antes de ordenar “¡Fuego!” llegó un emisario del zar que conmutaba la pena de muerte por cinco años de trabajos forzados en Siberia. Creo que es un caso único en los anales de la literatura universal. Imaginémosla sin Crimen y castigo, sin Los demonios, sin Los hermanos Karamazov… Pero no, no, mejor ni imaginarlo.

* * *

En 1846 se publica el primer cuento de Dostoievski, titulado “Una novela en nueve cartas”, título que más bien hay que tomar con pinzas porque ya dije que tan solo tiene 27 páginas. Creo posible que sea un guiño al lector, ya que ese mismo año el autor había publicado su también primera novela, Pobres gentes, asimismo epistolar. Es un cuento basado en nueve cartas que intercambian Pjotr Ivanych e Iván Petrovich, lo que ya es un juego de palabras, como si dijéramos Ramiro Rodríguez y Rodrigo Ramírez. Y lo que se escriben los señores Ivanych y Petrovich se lee con una sonrisa que no decae un solo momento, y que incluso en determinados pasajes provoca una franca carcajada. Sus cartas, el lenguaje que usan, los desenmascaran…, más: los ponen en cueros vivos ante sus lectores, quienes gracias a Dostoievski conocemos esas cartas.

Me recuerda mucho el método que, andando el tiempo, usará Galdós para presentarnos sus personajes ensotanados y empurpurados. Galdós no pierde el tiempo atacando a la iglesia, se limita a llevar al papel el discurso hipócrita y untuoso que usan los curas para dirigirse a sus interlocutores. Repasen en Fortunata y Jacinta los diálogos de Fortunata con Nicolás Rubín, el hermano sacerdote de Maxi, y al final tendrán que reírse ante tanta desfachatez y tanta mendacidad, y decirse lo que debía decirse don Benito al escribir esos diálogos: “Por la boca muere el pez”. La iglesia española nunca se lo perdonó. Y este es solo un ejemplo de los muchos que aparecen en la obra galdosiana.

Bastante de lo mismo hace Dostoievski en “Una novela en nueve cartas”, donde en el fondo se trata de una minucia, de una futesa, que los señores Ivanych y Petrovich van agrandando de carta en carta hasta que al final terminan mentándose entre líneas las respectivas madres y haciendo bueno el dicho alemán de que hay quienes convierten una pulga en un elefante. Y al revés, porque en una de esas cartas el señor Ivanych le dice al señor Petrovich: “Mi mujer le devuelve a su esposa, agradecida, el librito que olvidó en nuestra casa, Don Quijote de la Mancha”. ¡¡Don Quijote… un librito!! ¡Caray con Dostoievski! ¿No era así que se trataba de alguien sin sentido del humor?

* * *

Dejé constancia del hecho en mi diario: “Le hinqué el diente al cuento ‘Un pequeño héroe’, de Dostoievski, y me llevo la sorpresa del siglo. ¡Este no es mi Dostoievski que me l’han cambiao! ¡Si parece Alfred de Musset!”. ¡Y tanto!

El narrador es una persona adulta que rememora un episodio de su infancia, cuando tenía “once años escasos”. Va a pasar una temporada en una quinta de la periferia de Moscú, una de esas mansiones donde había más sirvientes que invitados, y no eran estos precisamente pocos. El onceañero se enamora perdidamente de Madame M., Natalie, una invitada que llega a la quinta sin su marido. El adulto recuerda los sentimientos del niño que fue:

Nunca en mi vida habría preferido unos ojos negros a esos ojos azules y chispeantes, ni siquiera si hubieran sido más negros que la más negra mirada andaluza, y ciertamente mi belleza rubia no era en absoluto inferior a la de aquella famosa morena, cantada por un célebre y distinguido poeta que, además, juraba en sus excelentes poemas, ante toda Castilla, que estaría dispuesto a que le rompieran todos los huesos si le dejaban tocar la mantilla de su hermosa aunque fuera una sola vez, aunque solo fuera con la punta de los dedos.

¡Musset, me dije! Claro, es una paráfrasis del poema “L´Andalouse”, la quinta estrofa:

¡Bendito Dios! Cuando brillan sus ojos
bajo los flecos de su redecilla,
solo por poder tocar su mantilla
uno se haría romper los huesos
por todos los santos de Castilla.

Ese poema donde para rimar con “la belle nuit d’été [la hermosa noche de verano]” le encajó dos acentos al inocente río Guadalete: “De Tolose au Guadalété”. Ay.

El marido, que llega a los pocos días, es un celoso increíble, pero, dice el adulto que narra, no porque amase a su mujer, sino por lo que se amaba a sí mismo. Y el adulto no olvida ni un solo detalle de aquella representación teatral en una sala de la mansión y cómo es que cuando él llega ya están todos los asientos ocupados, y al darse cuenta la bella Madame M. de que el niño asiste de pie a la función, lo llama con un gesto y lo sienta en su regazo. Algo así no se olvida jamás.

Entretanto el niño sospecha que Madame M. tiene un amante, y una mañana la sigue al salir ella a pasear por un bosque cercano, y descubre que allí se encuentra con su galán, al que todos hacen desde el día anterior camino de Odessa. Al despedirse, él le entrega un sobre y ella vuelve a la mansión siempre seguida de lejos por el niño, quien observa que a Madame M. se le ha caído el sobre sin darse cuenta. Solo se da cuenta al llegar a la mansión y desanda veloz el camino buscando infructuosamente el sobre, que ya el niño se apropió. La tristeza en que cae la mujer que ama afecta tanto al niño que decide devolverle el sobre, pero sin que sepa que es él quien lo hace. Solo que ella es más lista de lo que el niño cree, y con el sobre en la mano va y lo besa en los labios, “un beso fugaz y ardiente”. Algo así tampoco se olvida, nunca. Me hace recordar uno de los versos más bellos del Don Carlos de Schiller, autor que tanto amaba Dostoievski: “Un instante vivido en el Paraíso no será expiado demasiado caro con la muerte”.

El cuento está narrado con tanta empatía hacia los dos protagonistas que uno sí olvida las circunstancias en que se escribió. Dostoievski estaba encarcelado con sus camaradas desde el 23 de abril de 1849, y en los primeros cuatro meses solo se les permitió leer y escribir textos y documentos que tuvieran que ver con el proceso en marcha. Es decir, recién en septiembre pudo empezar Dostoievski a escribir “El pequeño héroe”, que es un canto a la pureza y al amor.

Casi terminando el cuento, el narrador reflexiona en lo que vio el niño al seguir a Madame M. rehaciendo su camino al bosque para buscar la carta que perdió, y que no encuentra. Y lo cuenta así:

No me cabe la menor duda de que para ella habría sido el mayor de los choques, casi un trueno, si su secreto se hubiera revelado de un modo tan brusco. Todavía recuerdo exactamente cómo era su cara en ese momento: no puede haber sufrimiento mayor. Sospechar, saber, estar convencida, como esperando la propia sentencia de muerte, de que su secreto podría ser descubierto en el próximo cuarto de hora, en el próximo minuto, que alguien encontraría la carta y la recogería.

Las cursivas son mías y me dicen que para cuando estaba por terminar de escribir su cuento ya sabía la condena que le esperaba en el juicio. Y tuvo, como Caravadossi en Tosca, el valor de cantar a la vida antes de que lo llevasen al paredón. El resto ya lo conocen.

[Fuente: www.nexos.com.mx]

terça-feira, 20 de julho de 2021

Emilia Pardo Bazán, gastrónoma

 Imaxe dunha comida na casa madrileña que Emilia Pardo Bazán tiña no número 1 da antiga rúa Ancha de San Bernardo e que herdara  do seu pai, José Pardo Bazán. Trasladáronse a Madrid cando este foi elixido deputado en Cortes. Dona Emilia aparece na foto sentada á esquerda.                                        Imaxe dunha comida na casa madrileña que Emilia Pardo Bazán tiña no número 1 da antiga rúa Ancha de San Bernardo e que herdara do seu pai,                                José Pardo Bazán. Trasladáronse a Madrid cando este foi elixido deputado     en Cortes. Dona Emilia aparece na foto sentada á esquerda.

Escrito por MATILDE FELPETO LAGOA

Emilia Pardo Bazán, a escritora máis importante do naturalismo español, escribiu sobre moitos e variados temas que lle apaixonaban, e un deles é a cociña. Na súa obra literaria abundan as referencias ás gastronomías galega, española e europea, tanto nas súas novelas como nas súas crónicas de viaxe.

O seu interese pola gastronomía móstrase, sobre todo, en dous libros: A cociña española antiga, publicado en 1913, e A cociña española moderna, en 1917. Ambos os libros forman parte dunha colección creada pola escritora A biblioteca da muller. O seu propósito era contribuír á liberación e o desenvolvemento intelectual da muller, pór de manifesto o problema feminista que se debatía no estranxeiro, publicando en castelán obras de tema sociolóxico, pedagóxico e histórico que se lían noutros países europeos.

Foi un proxecto inconcluso. Publicou once tomos de temas variados: relixioso, pedagóxico, sociolóxico, histórico, literario. Os últimos dous tomos son os libros de cociña. No prólogo da cociña española antiga explica cales eran as súas intencións ao crear esa colección e tamén as razóns que a levaron a publicar estes dous libros. En primeiro lugar, pretendía enriquecer a biblioteca con obras de economía doméstica, e en segundo lugar o seu desexo de ter encadernadas e manexables varias receitas antigas por coñecelas desde a súa nenez e ser da súa familia como de tradición.

Este prólogo que encabeza o primeiro libro é un variado aperitivo que non ten desperdicio. Fai unha defensa da cociña tradicional-rexional e insiste na necesidade de protexela para conservala porque forma parte do patrimonio cultural dos pobos. Seguen 583 receitas agrupadas en apartados segundo o ingrediente principal, empezando polos caldos e sopas e finalizando coas sobremesas. As receitas pertencen á gastronomía de todas as vilas de España e un pequeno número á americana, sobre todo da cociña cubana.

Recolle todo tipo de receitas, algunhas sinxelas como o caldo galego, faragullas, sopas de allo e destas, variadas versións desde as dunha cociña humilde ata a máis opulenta. Outras son máis sofisticadas, propias dunha cociña burguesa como lombo de porco fresco ás Torres de Meirás, pescada rechea, perdices con recoiro.

Na redacción da maioría das receitas non precisa a cantidade nin o peso exacto dos ingredientes, excepto nas das sobremesas. Explica a forma de elaborar cada unha deles dun xeito amena, mesturando coa descrición comentarios sobre os ingredientes, narracións de historias ou, ás veces, chascarrillos que lle lembran ou suxiren as receitas, sempre con intención didáctica.

Hai continuas referencias literarias, sobre todo ao Quixote. Se a súa obra literaria está trufada con Gastronomía, a gastronómica estao con Literatura. A súa paixón pola arte e a súa formación enciclopédica condimentan a narración. A orixinalidade, a riqueza do léxico, os seus comentarios lingüísticos sobre os significados dalgunhas palabras ou sobre o uso, segundo ela, inútil, de galicismos converten esta obra en algo máis que un recetario de cociña. É un gusto ler as receitas aínda que non se pretenda cociñalas.

As receitas da súa nai

Nalgunhas das receitas indica a fonte ou procedencia da mesma. As citas máis frecuentes son: a súa nai, a condesa viúva de Pardo Bazán; Martínez Montiño, cociñeiro de Felipe II; contemporáneos e amigos como Ignacio Doménech, Melquíades Brizuela, Anxo Muro, Manuel María Puga e Parga Picado, Elena Español e tamén Benito Pérez Galdós, entre outros.

No índice da obra advirte que as receitas probadas levan por sinal un asterisco. Chama a atención o feito de que, entre case seiscentas, só sete son receitas de sobremesas e ningunha delas está marcada con asterisco. ¿Será que a diabetes que padecía impedíalle probar estas delicias? ¿Ou será que certamente se reservaba para publicar un libro só de sobremesas?

O segundo tomo, A cociña española moderna, foi un libro moi vendido na súa época. Nas súas 539 receitas segue a mesma estrutura e estilo narrativo da obra anterior. No prólogo do primeiro tomo, a autora espera que neste segundo se atope algunha demostración de como os guisos franceses poden adaptarse á nosa índole. Era un momento en que a cociña francesa imperaba nas mesas da burguesía e dos restaurantes españois.

Sen tempo para guisar

«Sempre andei en guisar, e ata lle teño afección a estes quefaceres e sinto non ter tempo para practicalos. Non son doutora na arte de Muro, Dumas, Rossini, Brillat-Savarin e Picado, pero xamais vin incompatibilidade entre el e as letras». Así escribía nunha carta ao entón director de La Voz de Galicia en 1913.

Coa publicación destes libros de culinaria segue a senda doutros escritores que sen ser profesionais da cociña poñen a pluma ao seu servizo. Coetáneos e amigos da escritora, o xornalista Anxo Muro, autor do practicón, entre outras obras; o avogado coruñés Manuel María Puga e Parga, ao que a escritora prologou a súa obra culinaria máis importante, A cociña práctica (1905). O novelista e diplomático Juan Valera, en principio amigo e admirador de dona Emilia, púxose a mal con ela pola súa pretensión de acceder á Real Academia Española, temía que unha muller tan intelixente ocupase unha letra da douta institución. Tamén Valera tiña afección pola gastronomía, e á da súa terra, Córdoba, dedicou varios escritos.

Polígrafa, políglota, cultísima, viaxeira, curiosa, orixinal, valente, independente, libre, feminista… non foi admitida como membro da Real Academia, a pesar do seu dominio da lingua e o variadísimo e preciso léxico que manexa en toda a súa obra.

Mostrouse contraditoria nalgunhas formulacións e manifestacións sobre diferentes temas, por exemplo na súa relación de amor/odio co francés, en temas políticos, conservadora e progresista á vez ou na súa conciencia de clase. Pero esa contradición non pode ser xulgada cos ollos e a mentalidade dun mundo cen anos despois da súa morte. Do mesmo xeito, os adxectivos que se lle dedican no parágrafo anterior adquiren outra dimensión analizándoos no século XXI, porque Emilia Pardo Bazán foi unha adiantada ao seu tempo.

 

Matilde Felpeto Lagoa (Cervás, Ares, 1947), profesora xubilada de Lingua e Literatura Españolas, é escritora gastronómica e Premio Nacional de Xornalismo Gastronómico Álvaro Cunqueiro nos anos 2010 e 2017

 

[Fonte: www.lavozdegalicia.es]