Mostrar mensagens com a etiqueta Espontaneïtat. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta Espontaneïtat. Mostrar todas as mensagens

quinta-feira, 13 de agosto de 2026

Lingua, feminismo e ecoloxía nun adhesivo: a Transición galega a través das pegatinas

 


Escrito por David M. Sobrino Platas 

A historia da Transición galega tamén pode percorrerse cunha lupa pegada ao papel adhesivo. Esa é a aposta de Pegatas ao peito. Memoria democrática da Transición en Galicia, o volume editado polo Consello da Cultura Galega (CCG) que reconstrúe catro décadas de vida política e social a través das pegatinas que encheron rúas, carpetas e mobles dende finais dos anos setenta. A obra nace do fondo particular de Miguel Gutiérrez, coleccionista coruñés, e da interpretación histórica de Emilio Grandío, que converten un material pensado para ser efémero nun arquivo e nun relato de memoria democrática.

Cando Gutiérrez comezou a gardar aqueles adhesivos, non pensaba en arquivos nin en investigación. Sitúase no ano 1977, en plena eclosión da propaganda política: “Estamos a falar de que eu era un rapaz moi novo, o que pasa é que chama a atención todo este bruar de publicidade política, de propaganda…”. Non se limita aos adhesivos: incorpora tamén carteis e pasquíns, todo o que lle cae nas mans relacionado co novo escenario electoral.

A motivación é basicamente coleccionista. El mesmo admite que “o que menos pensas daquela é que poida ter, co paso do tempo, un valor histórico”. Pero, a diferenza de moita xente que tamén xuntou materiais, nunca se desfai deles. Gárdaos, revísaos e ordénaos. A perspectiva chega anos despois: “Conforme pasa o tempo, pasan quizais vinte anos, a partir de aí daste de conta de que o que conservas pode ter certo valor como documento histórico”. 



Na lembranza do coleccionista pesa a intensidade daqueles anos. Define a época como un tempo no que “un mes parecía un ano” pola cantidade de acontecementos e de información que saía á luz. As campañas electorais multiplican a presenza de papel nas rúas: pegatinas, panfletos, cartaces pegados por todas partes. Os grandes partidos chegan a pagar rapaces para colocalos e repartilos nos buzóns. Todo é papel, porque aínda non hai outros medios.

Do caixón doméstico ao arquivo do CCG

Décadas despois, esa acumulación doméstica convértese nun proxecto institucional. Segundo explica Emilio Grandío, todo arrinca “coa colección particular de Miguel Gutiérrez”. Durante dous ou tres anos, un convenio co Consello da Cultura Galega permite dixitalizar, catalogar e poñer en valor o fondo galego que o coleccionista gardara. O obxectivo é dar acceso público a ese material, que agora está aberto en rede.

No proceso comproban que a parte máis voluminosa do fondo son precisamente as pegatinas. Grandío sinala que Gutiérrez “ten varios miles”. A partir de aí, o equipo do CCG e os autores deseñan un volume que non pretende ser un catálogo exhaustivo, senón unha lectura temática da Transición galega a través destes adhesivos.

Ao mesmo tempo, a propia experiencia do coleccionista revela o que se perdeu. Gutiérrez recalca que “somos moi poucos os que conservamos estes materiais”, e lembra como mudanzas, herdanzas e medos fixeron desaparecer moita documentación. O golpe de Estado de 1981 tivo un impacto directo: “O 23F fixo moito dano, porque moitísima xente tirou todo o que tiña. Se ti tiñas unha propaganda que se puidera tachar de comunista, tirábase ao lixo directamente”.

A este baleiro súmase a ausencia de arquivos internos en boa parte dos partidos galegos. O coleccionista pon unha excepción, “salvo UPG”, e lamenta que formacións como o PP (herdeiro de Alianza Popular) ou o PSOE non conten cun fondo propio sistemático dos seus materiais de propaganda en Galicia. 

                                            Pegatina portuguesa de recente incorporación á colección de Gutiérrez

Pegatina de Pontedeume de recente incorporación á colección de Gutiérrez

Pegatina de Mugardos de recente incorporación á colección de Gutiérrez

Un soporte barato, directo e accesible

O libro propón mirar a Transición dende un soporte considerado secundario. Grandío insiste en que se trata de “materiais moi baratos, non destinados a perdurar”, teóricamente desbotables. Precisamente por iso resulta chamativo que sigan presentes: “O curioso é que o que era efémero porque era barato, porque era moi doado de transmitir, foi utilizado por moita xente”, sobre todo por grupos e organizacións que non tiñan outros recursos.

Para o historiador, a pegatina é un medio de comunicación moi eficaz, cunha característica chave: obriga a condensar. A mensaxe, di, “ten que ser moi directa”, non hai espazo para longas explicacións, e iso dálle “un efecto moi estático” que entra con facilidade.

A facilidade técnica de produción permite que calquera grupo, por pequeno que fose, poida lanzar mensaxes ao espazo público. Eran o recurso natural de asociacións, colectivos ou sindicatos sen estrutura profesional.

Ademais da produción máis coidada, o fondo recolle moitas pezas “artesanais”, feitas a man ou en tiradas curtas, por seren baratas e accesibles. Esa espontaneidade dá hoxe moita información: deseños, lemas, símbolos e linguaxes que falan, non só das ideas, senón da cultura gráfica do momento.

Once capítulos para unha crónica visual da Transición galega

A partir desta materia prima, Pegatas ao peito organiza a Transición galega en once capítulos temáticos, dende a loita pola amnistía e a legalización dos partidos até os primeiros anos da autonomía. A estrutura vai da apertura política ao novo mapa institucional, pero tamén ás dimensións sociais e culturais do cambio.

Os primeiros bloques abordan o remate do franquismo e a chegada das eleccións. A pegatina aparece ligada ás mobilizacións pola amnistía, ás campañas pola legalización de siglas e ás primeiras citas coas urnas. No capítulo dedicado ás eleccións xerais e autonómicas, o adhesivo acompaña ese proceso de alfabetización política dunha sociedade que vota por primeira vez en democracia.

No ámbito local, a obra repara nas pegatas ligadas ao municipalismo democrático. Grandío chama a atención sobre unha propaganda moi sinxela, centrada en facer visible a existencia dunha candidatura: “En política local hai candidatos que ao mellor non contan nada do candidato, porque xa se sabe quen é; o que se difunde é chamar a atención de que este señor se presenta”. Son mensaxes moi concretas, co fin práctico de lembrar que hai unha papeleta nova ou un veciño que se incorpora á institución.

Outro bloque relevante é o que ten que ver coa construción da identidade colectiva. O volume recolle adhesivos sobre o Estatuto de autonomía, sobre aldraxes simbólicas e sobre a afirmación de Galicia como suxeito político. Un dos capítulos céntrase na tríade “terra, pobo, fala”, e aborda campañas pola normalización lingüística e pola galeguización do ensino e da vida pública.

Tamén ocupan un espazo destacado os movementos sociais: o mundo do traballo e o sindicalismo, as asociacións veciñais, as festas e o lecer organizado. Neste campo, as pegatinas non son só propaganda ideolóxica: funcionan como fórmula de financiamento de actividades. Grandío lembra a súa propia experiencia de estudante, cando as pegatas se vendían para sufragar viaxes ou festas, “igual que se vendía lotaría”.

Os últimos capítulos viran cara aos novos actores da época: ecoloxismo, movemento feminista, estudantado, campañas contra a mili, debates arredor da OTAN ou do 23F, e a aparición de discursos pacifistas. A través dos adhesivos reconstrúense campañas contra a enerxía nuclear, mobilizacións pola igualdade, chamadas á obxección de conciencia ou rexeitamentos da violencia.

Lingua galega, ecoloxismo e feminismo: trazos propios do país

Grandío destaca varios elementos que se poden ver nas pegatinas galegas. En primeiro lugar, o eixo ecoloxista: “Hai unha escolma moi interesante na perspectiva do ecoloxismo e unha mobilización social en torno á defensa do medio natural moi notable”, non limitada a un único conflito senón a un conxunto amplo de causas.

En segundo lugar, a lingua galega. As pegatas seleccionadas no libro amosan unha presenza maioritaria do galego, e o historiador relaciona isto coa procedencia ideolóxica do material: “Son maioritariamente do ámbito da esquerda, do ámbito progresista”. Nese terreo, a lingua convértese nun elemento central, “absolutamente fundamental para reafirmar e para defender a identidade do pobo”. 

No tocante ao feminismo, Grandío subliña a forza das pegatinas sobre igualdade, dereitos reprodutivos ou matrimonio, especialmente entre finais dos setenta e comezos dos oitenta. Describe un movemento que xorde “dunha maneira moi espontánea, moi pouco arranxada”, a través de asociacións e agrupacións puntuais. A partir de 1978–1980, observa unha “paralización” relativa, cando boa parte desa militancia pasa a integrarse en organizacións políticas que buscan incorporar mulleres e contidos feministas ás súas estruturas. 


Esta lectura encaixa coa idea de que a Transición foi, ao tempo, un período de mobilización intensa e de progresiva institucionalización. Grandío defíneo como un momento no que os partidos canalizan a enerxía social para construír o novo réxime democrático: “Non digo que non fora necesario facelo así, digo que é o que pasa”.

Un dos valores que o historiador lle atribúe ao material é a posibilidade de recuperar actores colectivos invisibilizados nos relatos máis estendidos. As pegatinas deixan rastro de grupos veciñais, asociacións feministas, colectivos estudantís ou plataformas puntuais que non chegaron a consolidar unha carreira institucional nin a ocupar espazo na gran política.

Grandío insiste en que moitas das persoas que aparecen detrás destes adhesivos “dedicaron parte dos seus esforzos a construír esta democracia”. Moitas non seguiron nas estruturas oficiais, nin quixeron facelo, porque a súa preferencia era a mobilización social. Para el, o material permite poñer en primeiro plano “grupos, agrupacións moi espontáneas, moi traballadoras, que estaban presentes na rúa” e que, doutro xeito, apenas aparecerían na historia.

Dende esta perspectiva, a lectura da Transición que propón o libro está afastada tanto das visións haxiográficas como das lecturas totalmente negativas. Grandío afirma que non comparte a imaxe dunha Transición construída por “homes extraordinarios” nin tampouco a visión dun fracaso absoluto. Prefire unha interpretación que combina planos políticos e sociais, na que a fortaleza da ditadura nos anos setenta convive cunha mobilización cidadá extensa.

A idea que lle gustaría que transmitisen as pegatinas no seu conxunto é clara: “Que foi obra de moita xente, non dos poucos. Que foi un esforzo colectivo, e que todas aquelas persoas pensaron en clave colectiva”. Na súa opinión, detrás deses lemas e debuxos hai unha convicción compartida de que “o futuro lles correspondía, pero lles correspondía traballando en colectivo para conseguir a democracia”.

Pegatas, identidade e presente: do poste ao portátil

A pegatina non desapareceu co tempo. Aínda que se utilice menos nalgúns ámbitos —por exemplo, en festas populares nas que antes servían tamén para conseguir cartos—, segue moi presente en contornas xuvenís. Para Grandío, hoxe vense “pegatinas todos os días” noutros soportes: nos ordenadores, nas libretas ou nos teléfonos. Se antes non había pantallas, as pegatas ocupaban cadernos e mobles; agora comparten espazo cos dispositivos dixitais.

O historiador subliña que non son só un medio de comunicación, senón tamén un instrumento de afirmación identitaria. Un adhesivo nun portátil ou nunha carpeta dá información sobre “de onde es, de que equipo de fútbol es, de que organización política ou sindicato”, e funciona como “reafirmación e visualización da túa propia identidade”.

Nesta continuidade ve algunha semellanza coas redes sociais: mensaxes curtas, moi visuais, que circulan con rapidez e que marcan pertenzas. A diferenza é que o adhesivo deixa unha pegada material que, medio século despois, pode dixitalizarse, catalogarse e reinterpretarse.

 

[Fonte: www.historiadegalicia.gal]

terça-feira, 21 de julho de 2026

Eça confronta-se com o leitor tecnológico

A ignorância sobre centenas de referências com que o leitor atual de 'Os Maias' se defronta no romance tem agora uma mãozinha eletrónica para ser ultrapassada através de códigos QR.  

Antes de Camilo, Herculano, Garrett e Júlio Dinis, é Eça quem vai demonstrar qual é o potencial da aliança entre tecnologia e o livro tradicional.

Escrito por João Céu e Silva

138 anos após a publicação de Os Maias de Eça de Queiroz e quando se pensava que seria impossível reinventar as edições sucessivas deste romance, a editora Quetzal decidiu avançar com uma nova fórmula para seduzir os leitores: a inclusão das novas tecnologias nas páginas em papel através dos códigos QR. A justificação para esta novidade eletrónica incluída numa obra centenária é oferecida numa cinta sobre a capa, na qual se escreve: “Edição especial com códigos QR para explicar referências, lugares, datas e figuras históricas do romance. Página a página.” E que referências são estas? Entre muitas outras: “O que era um mantelete? Ou um boudoir? E o Duque de Saldanha? Onde ficavam o Aterro, o Jockey ou o Hotel Bragança?” Ou seja, evitam-se o que poderiam ser as habituais notas de rodapé para colocar centenas de códigos QR no mesmo lugar, ficando as 709 páginas do romance que foi publicado em 1888 em dois volumes polvilhado de quadrados que levam o leitor até ao universo virtual da maior enciclopédia atual.

Quanto mais não fosse, esta novidade permite um julgamento sobre o que os responsáveis da edição consideram ser as falhas culturais dos leitores, o seu esquecimento de protagonistas da cultura e da sociedade antigos e a ignorância sobre factos históricos. A maioria dessas situações bem merecerá um QR, como é o caso das expressões Geórgicas ou Belle Helène, mas quando o leitor desconhece quem foi Pilatos ou onde fica a estação de Santa Apolónia e recorre aos QR, então pode perguntar-se o que estará a fazer embrenhado nesta prosa farfalhuda e culta de Eça? Uma resposta poderá ser a que se encontra no texto da contracapa: “Retrato implacável, cómico e trágico de um tempo, de uma classe, de um país e de uma cidade, Os Maias está cheio de referências culturais, políticas, gastronómicas, históricas, geográficas ou do quotidiano de Lisboa no século XIX.” Sim, Os Maias é isso tudo e muito mais e o leitor mais ignorante também terá a partir de agora o direito a ler de forma integral um romance escrito por um autor que, apontavam os rivais e detratores, só conhecia Portugal e as suas gentes na sua vida adulta através de um vislumbre de passagens breves pelo país e fazendo um retrato mais completo devido à intensa leitura da imprensa da época mal se libertou das estadas administrativas em Évora e Leiria e abalou para o estrangeiro.

O editor da Quetzal, Francisco José Viegas, acredita no projeto. Tanto que após Os Maias está já prevista uma continuação de cinco novos volumes que completam esta prospeção do mercado no formato papel+QR: Camilo Castelo Branco e o clássico Amor de Perdição (fevereiro de 2027), mais tarde A Queda de Um Anjo; Almeida Garrett com Viagens na Minha Terra, Alexandre Herculano no Eurico, o Presbítero, e As Pupilas do Senhor Reitor de Júlio Dinis. Após enumerar esta meia-dúzia de obras-primas na literatura portuguesa, diz: “Se correr bem, haverá mais títulos”.

A crença na necessidade destes Maias é grande em José Viegas, como justifica: “Muitas expressões no romance pertencem a outra época e já não se usam. Quando o leitor não as conhece, o que faz é passar à frente e perde características importantes. É o caso do primeiro QR, logo na primeira página, sobre a visita do Núncio Apostólico ao Ramalhete. O que é «Núncio»? Depois, continuam a surgir inúmeras dificuldades, que não o eram em 1880, e que são normais hoje devido à passagem do tempo; referências que os jovens desconhecem, os pais também, bem como muitos professores”. Conclui: “Ora, sendo um livro de leitura obrigatória e central no nosso cânone e memória cultural, esta inclusão dos códigos QR poderá permitir uma leitura completa do romance”. O editor dá como exemplo o seu caso: “Quando o li pela primeira vez, deparei-me com o nome Guizot. Achei que seria uma personagem divertida e só após a consulta de uma enciclopédia é que entendi que era um historiador.”

Para Francisco José Viegas, esta edição de Os Maias deve-se “à grande paixão por um grande livro e os códigos QR facilitam essa leitura, porque o leitor pode estar permanentemente a esclarecer dúvidas através da ligação a sites e assim saber em tempo real do que é que o Eça estava a falar. Se queríamos associar ao livro tradicional uma ferramenta que hoje é um instrumento de fácil acesso, os códigos QR representam bem essa função”. Acrescenta argumentos: “É um absurdo ler um livro e não saber a diferença entre, por exemplo, corregedor e juiz; desconhecer o que foi a Abrilada ou saber onde é o Hotel Lawrence. Ou ler sobre o Hino da Carta e não o conhecer, bem como a peça de Mendelssohn referida ou a Traviata. Até se pode revelar uma brincadeira de Eça ao referir a existência de um quadro de Rubens, que estava desaparecido à época, e que ele o coloca numa parede do Ramalhete. São muitas as referências da nossa história e os códigos QR podem facilitar a vida dos estudantes e dos que leem o romance por prazer. Afinal, Os Maias não é só uma paixão, também cumpre a função de lembrarmo-nos de um dos escritores e criadores mais importantes da nossa língua.”

A nova edição traz também um bónus, um folheto com cem perguntas coligidas por André Canhoto Costa sobre factos e detalhes do romance, e que permite avaliar o conhecimento sobre Os Maias. A primeira questão é “Onde é que Carlos da Maia viu Maria Eduarda pela primeira vez?” As respostas estão à distância de um clique num código QR. 


OS MAIAS

Eça de Queirós

Quetzal

709 páginas

QUEIROZ X QUEIRÓS

O escritor dizia ao amigo Ramalho Ortigão que o convite para escrever folhetins para a brasileira Gazeta de Notícias poderia ser uma boa oportunidade para publicar “talvez, depois um livro tolerável”. Assim aconteceu, como se pode ler na ótima e sintética nota final de Helena Cidade Moura a estas Cartas de Paris. Os artigos do escritor/jornalista foram impressos na Gazeta entre 1893 e 1897 e reuniram opiniões que a organizadora deste volume considera serem a reprodução no Brasil da “notícia da vida intensa da Europa” a partir do “seu centro de observação – Paris”, repletos de uma “confiança para contar e criticar o mundo em que vivia”. Acrescenta que esta componente de relato é um elemento muito importante na “criação do estilo adulto de Eça”. Esta edição reúne num único volume os dois anteriores, Ecos de Paris e Cartas Familiares e Bilhetes de Paris, que não foram revistos pelo escritor, como desejava, mas, considera Moura, “a prosa que deixou, longe de ser desleixada e frouxa, é nervosa e viva, cheia do valor da espontaneidade, simples e eficaz”.

Apesar do debate da grafia do apelido de Eça não fazer parte deste Cartas de Paris, é curioso notar que neste volume se utiliza “Queiroz” enquanto a versão utilizada na nova edição de Os Maias (à esquerda) é “Queirós”. Sendo a divergência fruto do Acordo Ortográfico de 1945, vê-se que após 81 anos ainda permanece uma disputa entre queirozianos e queirosianos. 


CARTAS DE PARIS

Eça de Queiroz

Livros do Brasil

375 páginas

(sai dia 23)

 

[Fonte: www.dn.pt]

sábado, 2 de maio de 2026

«Matèria primera», novel·la de Jörg Fauser

Escrit per Xavier Serrahima  

Quan es llegeix —i encara més quan s’analitza— una novel·la, sembla que existeixi una certa obsessió per cercar-hi referències biogràfiques de l’autor, talment com si ésser capaç de localitzar-les i d’identificar-les comportés un mèrit afegit, incalculable, per al qui ho aconsegueix. Aquest hàbit, que té sentit en un estudi acadèmic exhaustiu, oblida que precisament l’essència de qualsevol bona novel·la és —o hauria d’ésser— la capacitat de ficcionalitzar la realitat: de convertir, quan cal, la realitat en ficció, però, per damunt de tot, la ficció en realitat. 

En llegir Matèria primera (Rohstoff), de Jörg Fauser, Labreu Edicions, Barcelona, 2013, la primera temptació que podem sentir és la de llençar-nos de cap a la caça i captura del seu component autobiogràfic, tan palpablement evident, tan a flor de pell. Per poc perspicaç que siguis, ben aviat t’adones que, més o menys camuflat sota la figura de Harry Gelb, el seu protagonista, s’hi perfila la figura del seu autor: un bohemi aspirant a escriptor que malda per obrir-se camí al bell mig de la selva salvatge del món cultural i editorial alemany.  

Tanmateix, si volem assaborir-la com cal —i bé que s’ho mereix—, cal que ens afanyem a alliberar-nos d’aquesta temptació: com succeeix amb qualsevol obra de vàlua, el que és fonamental en ella no és pas el motiu que la inspira, sinó el resultat que s’obté; no el material amb el què es treballa, sinó el fruit que produeix. 

I Fauser sense dubte ha sabut llaurar bé. És possible que el seu estil, ràpid, directe, aparentment espontani, sense concessions, que en ocasions pot fer la impressió —falsa, intencionada— de poc elaborat, pugui dur a fer-se enrere a algun defensor de les essències, però si som capaços de superar aquest afany purista —si deixem de banda allò que hauria d’ésser i ens centrem en el que és—, la nostra satisfacció com a lectors estarà garantida.

Atès que l’autor alemany provava tant de viure —“Dins d’aquest sistema, aparentment no hi havia cap possibilitat de fer el que un volia fer”, (pàg. 143)— com d’escriure a la seva manera —“fes allò que no puguis deixar de fer”, (pàg. 133)—, preferint no seguir cap escola ni convertir-se en mestre de ningú, el millor homenatge que li podem fer és llegir-lo amb la ment oberta; deixant que sigui la seva prosa, àgil, sòbria, immediatament accessible, la que pugui comunicar-se amb la nostra sensibilitat. O pugui no fer-ho, per descomptat: ambdues opcions seran perfectament legítimes, si ens hem despullat de teories, regles o condicionants previs.

El món que ens presenta l’escriptor, amb una explícita i reconeguda influència de Kerouac i Bukowski, però alhora captivat pel magisteri de la prosa clàssica —“Una lectura fabulosa, Dostoievski. Bon coneixedor de l’ànima”, (pàg. 173)—, de ChandlerHammett i de Greene, és el món en descomposició sorgit de la Guerra Freda, del temor de la bomba atòmica. Aquest món desencantat i sense sentit, del no future, poblat per tot un seguit d’ésser noctàmbuls incapaços de trobar el seu lloc a la societat, anihilats per les drogues i embriagats per l’alcohol: “Jo era un noctàmbul, mai no em llevava abans de les onze, si no calia, m’anava posant a to cap a la tarda, després de la cinquena cervesa ja podia enfrontar-me al món i a les dues de la matinada hauria pogut arrencar arbres”, (pàg. 258).

Membres d’una generació perduda, privats d’esperances ni aspiracions, que, quan no naufraguen,  caminen per la Wild Side de Lou Reed; que cerquen el seu darrer refugi en una revolució de paper d’estrassa —“tota aquella colla de subversius de pacotilla, maoistes amb subvenció estatal i subproletaris a la recerca d’un raconet calent per l’hivern”, (pàg. 157)— que té més d’excusa i justificació —“ens capbussàvem en la fatxenderia filosòfica i en l’escuma existencial”, (pàg. 238)— que no pas de realitat: “Tractant-se de literatura, els marxistes sempre havien demostrat tenir un gust ben reaccionari. I pel que fa a la política, al capdavall, també”, (pàg. 162).

Una obra que, tant per la seva visió crítica, amargada i decebuda de la societat, pel seu contingut com per la seva plasmació narrativa (cínica, iracunda i desacomplexada) recorda la incisiva novel·lística de David Castillo i, sobretot, la seva magnífica No miris enrere: “Això era la felicitat: un moment concret, mínim, com un orgasme, davant l’adversitat general de la vida”.

En conclusió, bo i no essent del tot rodona, Matèria primera —traduïda amb braó per Ignasi Pàmies— ens acara amb una literatura poderosa i profunda, coratjosa i inconformista, lliure i alliberada, que —tot i que sabent que les respostes no existeixen— s’interroga i ens interroga sobre el sentit o la manca de sentit del món on ens correspon viure.

[Font: www.racodelaparaula.cat]

quinta-feira, 30 de abril de 2026

La «prioridad nacionalista» vasca con los inmigrantes

El nacionalismo vasco es una ideología fracasada porque, después de casi medio siglo de predominio, ha demostrado que el euskera no es capaz, ni de lejos, de sustituir al español como lengua de uso habitual en el País Vasco.

El lehendakari Iñigo Urkullu junto a Andoni Ortuzar, presidente del PNV, durante la celebración del Aberri Eguna. 

Escrito por Pedro José Chacón Delgado

Con la legalización masiva de inmigrantes a la que estamos asistiendo, el Gobierno vasco ha pedido la inclusión, en el expediente de regulación para el caso vasco de alguna fórmula acreditativa del interés del inmigrante hacia el euskera.  

Su propuesta ha sido ignorada por el Gobierno de Pedro Sánchez con la razonable premisa de que a los inmigrantes hay que tratarlos a todos por igual.  

Y hasta tal punto llega la dependencia del nacionalismo vasco respecto de Sánchez, que ni siquiera EH Bildu ha protestado, salvo por unas tímidas declaraciones de Otegi, cuando sabemos que el tema del euskera es el santo y seña del nacionalismo vasco.  

En realidad, a la hora de justificar ese interés por el euskera, al Gobierno vasco le habría bastado, como le basta en la realidad política y social vasca que conocemos los que vivimos aquí, con que el inmigrante en cuestión presentara un certificado, en este caso de estar matriculado en alguna academia de euskera (euskaltegi).  

Porque así está montado el sistema de euskaldunización en el País Vasco: acreditaciones, exámenes, perfiles lingüísticos y todo lo que pueda ser contabilizado por la Administración, cumpliendo así a la perfección el dicho castizo de "hecha la ley, hecha la trampa", como lo demuestra el uso real del euskera, muy alejado de lo que quisieran las estadísticas oficiales.   

Para el caso de los inmigrantes, desde hace más de veinte años el Gobierno vasco puso en marcha un curso llamado AISA, donde se les introduce a los recién llegados en los rudimentos de la lengua vasca. Dicho curso se basa en dos presupuestos que son los que informan la política de euskaldunización del nacionalismo gobernante y, por tanto, el armazón ideológico mismo del nacionalismo.   

Uno es el de que el País Vasco solo es una parte de un pueblo llamado Euskal Herria ("el país del euskera"), un Estado primigenio que, por una cuestión de fronteras invasoras e impuestas, quedó dividido en dos Estados (España y Francia) y tres regiones: País Vasco, Navarra y el País Vasco francés. Este último, entelequia en el país vecino, con rango administrativo de mancomunidad de municipios, dentro del departamento de Pirineos Atlánticos y con el agua, las basuras y el alcantarillado como casi únicas competencias.   

Lo de que tal pueblo vasco nunca haya protagonizado nada en la historia se explica por la opresión sufrida.   

Y el otro es que en esa Euskal Herria se hablaba antes solo en euskera pero que, debido sobre todo a la invasión española, dicha presencia del euskera retrocedió, ante lo cual surgió el nacionalismo cuyo objetivo sería "normalizar" la situación, es decir, devolver al euskera su pasada condición de idioma principal y con ello la soberanía perdida.   

No ha habido en todo este tiempo que llevamos de democracia, desde que falleció el general Franco, ninguna opción política en el País Vasco que haya cuestionado ese relato ideológico de raíz.  

Para ello habrían bastado dos ideas muy sencillas y sensatas, a mi juicio.   

Una, considerar que una lengua no es un objeto de comunicación químicamente puro, ajeno a las condiciones políticas, sociales, económicas y culturales que genera su uso.   

Y otra, que no es cierto que todas las lenguas sean iguales, porque a la vista está que, con el euskera, por mucho que se apoye desde todos los frentes oficiales, llevamos ya casi cincuenta años de régimen nacionalista y su uso baja hasta en las zonas donde fue mayoritario, como acreditan tozudamente todas las encuestas. Lo cual tiene que ver obviamente con la estructura misma de una lengua que exige que pienses de antemano todos los componentes de la oración antes de decidir qué forma verbal lleva, lo cual no resulta nada práctico para expresar espontáneamente oraciones complejas.   

El curso diseñado desde el Gobierno vasco para los inmigrantes desde hace más de veinte años, llamado AISA, presenta un país al que acaban de llegar que se llama Euskal Herria. España no aparece por ningún lado.   

El curso se desarrolla con unos personajes que interactúan y que enseñan a los estudiantes situaciones básicas de la vida diaria. Y los personajes principales son dos: Elena, colombiana, y Guillaume, francés.   

Hay otros personajes secundarios de otras procedencias, entre ellos, dos marroquíes, un rumano y una polaca. La profesora se llama Aitziber.   

¿A quién representa Guillaume? Se supone que a los inmigrantes europeos occidentales.   

¿Qué porcentaje de inmigrantes de Europa occidental hay en el País Vasco? Muy pequeño, comparado con el de inmigrantes de América del Sur, Magreb o Europa del Este. Y generalmente conformado por personas de alto nivel formativo y económico que lo último que harían sería ponerse a estudiar euskera.   

Y, sin embargo, Guillaume es personaje principal del curso. Junto con Elena, colombiana. Una Elena que habla español, pero llega al País Vasco y, en lugar de integrarse fácilmente gracias a su lengua materna, quiere estudiar euskera y lo va a hacer junto con Guillaume, que es francés y llega a Euskal Herria también con ganas de convertirse en vasco.   

La manipulación ideológica del curso de aprendizaje para inmigrantes del Gobierno vasco se pretende enmascarar de dos maneras: convirtiendo a Guillaume en igual de extranjero que Elena y justificando la no presencia de ningún personaje procedente de otras partes de España en que esos inmigrantes no serían extranjeros en el País Vasco. Pero Guillaume, como ciudadano del espacio Schengen, tiene los mismos derechos que cualquier español para residir en el País Vasco, ¿por qué a efectos del curso se le considera extranjero, como si fuera colombiano o magrebí?    

Lo que nadie que no viva en el País Vasco apreciará fácilmente es que el Guillaume francés está en el curso porque para el nacionalismo vasco su único Estado enemigo es España, no Francia, aunque en el País Vasco francés el euskera no sea ni lengua oficial.    

Y los llegados al País Vasco de otras partes de España no aparecen en el curso no porque no sean extranjeros, sino porque a la gran inmigración española del siglo XX el nacionalismo le quiso dejar claro desde el principio que lo español en el País Vasco solo tiene dos salidas posibles: o convertirse en vasco o no ser nadie.   

A los extranjeros, en cambio, franceses incluidos, se les hace ver que existe una Euskal Herria sin conexión ninguna con España, inculcándoles la ilusión de que no sería necesario saber español para vivir aquí.   

El nacionalismo vasco es una ideología fracasada porque, después de casi medio siglo de predominio, se ha demostrado que el euskera no es capaz, ni de lejos, de sustituir al español como lengua de uso habitual en el País Vasco.   

Pero ellos nunca van a reconocer la evidencia porque el tema del euskera, tal como lo han concebido y manipulado, es su única razón de existencia política. Y con excepción de la élite que maneja el poder y se sirve de él, la mayoría intuye, en el fondo, que vive una pesadilla de la que hay que salir como sea.   

Ojalá que los inmigrantes recién llegados, por su bien, tarden poco en comprender el engaño.


Pedro Chacón es profesor de Historia del Pensamiento Político en la UPV/EHU.

 

[Foto: Efe - fuente: www.elespanol.com]


Quand le fisc inspire un roman

Quand bien même l’Autriche semblerait aujourd’hui réconciliée avec une autrice toujours prête à jouer les trublions, l’œuvre d’Elfriede Jelinek lui a depuis des années valu autant de scandales et de critiques hargneuses que d’éloges et de prix (dont le Nobel en 2004). Les écrivains du « Groupe de Vienne » des années 1950 ont pu montrer la voie à la romancière débutante ; cependant, sa curiosité, jointe à une impressionnante culture, l’a poussée à explorer tout le spectre de la création. Mais Déclaration de la personne est tout simplement né de la colère provoquée par un contrôle fiscal ! 

« Le tiroir du célibataire », John Haberle (1890) © CC0/WikiCommons

Écrit par Jean-Luc Tiesset   

Elfriede Jelinek s’est acquis une solide réputation d’autrice engagée et critique de la société, viennoise de préférence. Qu’il s’agisse d’y débusquer les traces d’un passé mal surmonté ou d’en dénoncer les travers, les abus ou le sexisme. Mais elle le fait dans cette langue variée et vigoureuse dont le jury du Nobel a loué l’originalité et la musique singulière. Déclaration de la personne en offre une nouvelle variation parfaitement orchestrée, où chaque phrase peut revendiquer son rôle dans le flot ininterrompu du récit : « Une phrase ne sait pas ce que l’autre signifie, ces phrases stupides ne m’écoutent pas, elles n’écoutent pas ce que je dis, elles ne ressentent pas ce que j’entends, non, c’est l’inverse, elles n’entendent pas ce que je ressens, elles disent quelque chose, elles disent son contraire, mais ce qu’elle veulent de moi, elles ne le disent pas, alors qu’elles le savent. » L’œuvre se serait-elle affranchie d’une autrice dépassée par sa propre création ? Cette revanche de la phrase sur celle qui l’a conçue n’est sans doute pas à prendre au pied de la lettre, mais traduire la langue d’Elfriede Jelinek n’en reste pas moins un véritable défi que Sophie Andrée Fusek a relevé ici avec beaucoup de brio

Elfriede Jelinek est de nationalité autrichienne, mais elle réside aussi en Allemagne. Les autorités ayant un jour voulu vérifier sa déclaration de revenus, et surtout la réalité de sa domiciliation fiscale, le contrôle est passé par des perquisitions, l’examen de son ordinateur, une inspection tatillonne et de nombreuses questions indiscrètes : voilà de quoi inspirer un roman qui permet à l’autrice de jeter son habituel regard critique et sarcastique sur le monde qui l’entoure, mais aussi de dévoiler quelque chose d’elle-même et d’évoquer (ou d’invoquer) avec délicatesse les morts de sa propre famille. La langue administrative des formulaires (dont on sait les beautés cachées !) devient, par jeu ou par dérision, une incitation à en écrire davantage, en prélude à un long texte filé où les confessions se mêlent aux dialogues avec les personnages que l’autrice convoque en imagination.

L’obligation de se justifier est aussi l’occasion d’un retour sur soi. On ne s’étonnera donc pas si des accents plus personnels, des confidences nouvelles, rendent le livre proche. La première phrase donne le ton, à dessein faussement familier : « Bon, reconstituons le parcours de ma vie, ce qui compte, c’est que je n’aie pas à le reparcourir, les derniers mètres me suffisent, je préfère me retirer moi-même que de détourner quoi que ce soit, c’est que la fraude est devenue un sport national. » Persifleuse, mais lucide, Elfriede Jelinek s’interdit toutefois de se poser en martyr : « Je me plains constamment, mais non, je n’ai pas été persécutée. Persécutés, d’autres l’ont été. » Ce seul mot fait alors resurgir du passé ceux qui ont disparu pendant le nazisme, abandonnant au passage leur argent en d’autres mains très peu recommandables.   

Qui est qui ? Qui fait quoi ? Les indications sommaires d’un protocole standardisé ne suffisent pas à résumer une identité. Elfriede Jelinek donne quelques détails sur sa famille, aujourd’hui réduite à presque rien, mais sur laquelle elle est invitée à rendre des comptes : son enfance, ses parents, sa mère avec qui elle vécut longtemps, son père d’origine juive qui échappa à la déportation parce qu’utile à l’économie de guerre, ses deux grands-tantes déportées, son oncle Adalbert mort à Dachau, son cousin Walter qui a survécu, et même un lointain ancêtre révolutionnaire !  

Le récit prend donc rapidement une forme plus complexe qu’on ne pouvait le supposer, faisant émerger du flot verbal des thèmes qui se croisent et reviennent en une infinité de variations, tandis que le passé récent interfère avec l’époque actuelle : l’argent-la fraude-le pouvoir d’un côté, le bourreau-la victime-le crime de l’autre. À la persécution en effet se superpose l’argent, objet du litige comme de toutes les convoitises, et lui-même introduit ceux qui le possèdent, le perdent ou le volent : entrent en scène les opportunistes qui ont jadis spolié les Juifs et fait des affaires avec les nazis, mais aussi les fraudeurs du fisc ou auteurs de scandales financiers d’aujourd’hui. Optimisation fiscale, sociétés offshore et paradis fiscaux reviennent ainsi à leur tour en leitmotivs, alors que les trafics sont aujourd’hui facilités par une technologie qui permet le déplacement presque instantané de sommes colossales en quelques clics.   

En même temps qu’elle rend justice aux véritables victimes en se défendant d’en être une, Elfriede Jelinek s’en prend à leurs bourreaux : parmi les Autrichiens, Alois Brunner, connu en France comme le « bourreau de Drancy », qu’on suppose mort longtemps après la guerre, en Syrie ; Arthur Seyss-Inquart, fondateur du parti nazi autrichien et commissaire du Reich aux Pays-Bas, pendu à Nuremberg. Mais il en est d’autres avec lesquels la justice ne s’est guère montrée pointilleuse… L’héritage des aînés, victimes ou bourreaux confondus, est dans tous les cas difficile à assumer pour la génération suivante, et, après avoir apostrophé fictivement les sinistres figures sorties du passé, Jelinek s’adresse par exemple à son collègue écrivain Ferdinand von Schirach, petit-fils du chef de la Jeunesse hitlérienne et Gauleiter de Vienne Baldur von Schirach.   

Du jeu de mots à la plaisanterie la plus mordante, le récit se construit sur un ton plus caustique que bienveillant par vagues successives ; il prend forme à travers de multiples reprises ou variations, à la manière d’une construction musicale. Des événements passés, la critique s’étend à l’actualité, car les persécutés et les exilés de jadis ont beau laisser la place aux migrants d’aujourd’hui, c’est toujours la même question qui revient : qui accepte-t-on, qui refuse-t-on ? Consciente que son cas n’est rien comparé à ce que d’autres souffrent ou ont souffert, Elfriede Jelinek aspire à parler au nom des véritables victimes, tout en interrogeant la légitimité de l’écrivain(e) à le faire : « Laissez-moi donc jouer la victime ! Du moins, une amie des victimes, oui, ça ne peut pas faire de mal, voilà mon souhait. Exactement ! Je ne me contente pas de regarder. Je parle pour elles, comme une petite voix, mais il y a tant de morts qui veulent aussi avoir la parole, ils veulent parler d’une seule voix, mais pas avec la mienne, me dit-on. »  

Placée par la force des choses au centre d’un récit que, d’une certaine manière, on lui a imposé, Elfriede Jelinek en ouvre donc immédiatement le cadre : devenue suspecte et devant rendre des comptes à l’administration, elle se rapproche d’autres victimes qui, dans le même lieu mais en d’autres temps, ne s’en sont pas tirées à si bon compte. Emboîtant le pas à son compatriote Thomas Bernhard, elle martèle la culpabilité de l’Autriche, et, plus encore, elle accuse la justice d’avoir deux poids, deux mesures, d’avoir moins bien rétabli dans leurs droits les Juifs spoliés ou leurs familles que les nazis, une fois la guerre terminée. Mais la langue allemande aussi est suspecte, cette langue qu’il lui faut justement sans cesse remodeler pour lui rendre son innocence, et dont elle dit à la fin, mi-gouailleuse, mi-sérieuse : « Il y a la bonne langue allemande avec tant de mots !, fabuleux !, elle me fait vivre alors que d’autres meurent à cause d’elle, ils me viendront à l’esprit, les mots, si j’y travaille plus longtemps, et ne serait-ce que pour éviter qu’ils me travaillent ». N’est-ce pas là une des clefs de l’écriture d’Elfriede Jelinek ?  

Par sa longueur calculée, sa structure discontinue, ses ralentis et ses accélérations, le temps du récit n’est pas sans rapport non plus avec le temps du covid, dont la pesanteur différente permit à l’écrivaine de polir tout à loisir ce roman publié en Allemagne en 2022. Derrière son apparente spontanéité, la langue d’Elfriede Jelinek témoigne ici de sa maîtrise dans l’art du phrasé, alors que la vérité profonde du texte se trouve dans le choix, la sonorité et l’agencement des mots plus que dans leur sens affadi ou dévoyé par l’usage. En dépit des différences, elle manie presque la langue à la manière de Flaubert, et on retrouve, mis en sourdine, le souvenir de Schubert, du Voyage d’hiver qui lui est si cher. Il en résulte un texte qui n’attendait que d’être porté en scène pour y être joué et dit à haute voix, tant l’écriture (sans même parler du sujet) y invitait : ce qui fut fait pour la première fois dès la fin de l’année 2022 au Deutsches Theater de Berlin.

 

Elfriede Jelinek | Déclaration de la personne. Trad. de l’allemand (Autriche) par Sophie Andrée Fusek. Seuil, 240 p., 21,90 €   


[Source : www.en-attendant-nadeau.fr]