« Colonialismo onomástico»: así foi a deturpación dos apelidos na Galiza

Cando a partir do século XVI o galego desapareceu como lingua instrumental de toda a documentación escrita, unha parte importante dos apelidos foi traducidaao español. Foi “unha política lingüística de facto tendente á asimilación”.

Reprodución das normas escolares de 1543 que impoñen castigos físicos contra o uso da lingua propia. 

Escrito por Xesús M. Piñeiro  

Os apelidos de hoxe orixináronse pola necesidade de identificar e distinguir as persoas, como explica o Instituto da Lingua Galega na súa Cartografía dos apelidos de Galiza (CAG). E para iso utilizáronse sobrenomes, patronímicos ou designativos de lugar, que só se comezaron a facer hereditarios na Galiza desde finais da Idade Media. Todos os apelidos e nomes da Galiza son posteriores á romanización e non hai ningunha forma nova desde 1870. Nese ano implántase o rexistro civil e fíxanse os sobrenomes galegos. 

Neste sentido, o galego como idioma instrumental foi desprazado na escrita desde principios do século XVI. Unha das consecuencias, como ten recordado a filóloga e membro da Real Academia Galega (RAG) Ana Boullón, foi que os nomes propios, tanto os dos lugares coma os das persoas, comezaron a ser modificados.  

No caso dos apelidos, que xa eranhereditarios, sufriuse un proceso de deturpación que lles afectou de modo desigual. Temos apelidos galegos case en extinción e a súa forma 'castelanizada' gozando dunha boa saúde.  Aí están exemplos como os poucos máis de 200 Outeiro e máis de 42.000 Otero; ou que non se chegue aos 1.000 Martíns e  haxa 113.000 Martínez; en 2011 ficaban tres Eanes e había máis de 7.000 Yáñez, a súa 'deturpación' castelanizada. 

“Cando a partir do século XVI o galego desapareceu como lingua instrumental de toda a documentación escrita, unha parte importante dos apelidos foi traducida e outra parte sufriu interferencia fonética ou morfolóxica do castelán”, sinala esta profesora da USC en 'Todos os nomes: identidade, pobo, país', o seu discurso de ingreso na Real Academia Galega (RAG). 

Esa castelanización forzosa, explica, tivo como consecuencia que, a día de hoxe, no corpus dos apelidos da Galiza se contabilice “unha porcentaxe importante de formas españolas (un 19%) e híbridas (7%)”. A magnitude porcentual da presenza foránea, apunta Boullón, non se pode atribuír a vagas inmigratorias procedentes de Castela, posto que, amais de ser Galiza país de emigración, as porcentaxes doutras linguas nos apelidos na Galiza son moito menores (2% os vascos, 4% os cataláns, por exemplo); agardaríase que o compoñente español fose semellante (ou un pouco maior) e a desproporción explícase só por ese proceso forzoso de tradución. 

“Esta situación (o cambio obrigado de apelidos) tense dado non só en Galicia, senón en diferentes épocas e lugares, e denomínase colonialismo onomástico (‘onomastic colonialism’, en Walkowiak 2016) ou onomástica política (‘political onomastics’, en Alia 2007)”, explícase no discurso de entrada na RAG. 

Foi, indica, “unha política lingüística de facto (pois non parece que houbese directrices codificadas oficialmente), tendente á asimilación, que afectou o corpus de moi diversas formas”.  

 

[Foto: Arquivo Histórico Diocesano de Tui / 'O libro negro da lingua galega' - fonte: www.nosdiario.gal]

La lluita onomàstica per la catalanitat de la Catalunya Nord

378.000 persones tenen a les seues mans escollir la futura denominació del departament de l'Estat francès que integra la Catalunya Nord. Fins al dissabte 15 d'agost, escolliran entre l'opció jacobina i actual de «Pirineu Oriental», la seua renovació de «Pirineu Mediterrani» o la identitària de «Pirineu Català». Tot i que la darrera paraula està en mans del Consell d'Estat francès, un triomf de la denominació «Pirineu Català» seria un reconeixement a la identitat catalana i un cop a les polítiques de descatalanització de Reagrupament Nacional. 

Mapa de la Catalunya Nord amb la denominació de 'Pirineus Orientals'

Escrit per Moisés Pérez

A pesar que l'Estat francès ha practicat un nacionalisme poc tolerant amb les expressions identitàries que sortien a les seues fronteres, la flama de la catalanitat continua bategant a milers d'habitants de la Catalunya Nord, en aquells territoris de la Catalunya històrica que van quedar sota jurisdicció estatal francesa amb el Tractat dels Pirineus del 1659. Tot i les traves contra la llengua pròpia i l'embranzida jacobina de l'extrema dreta de Reagrupament Nacional, el sentiment de catalanitat perviu i es visualitza actualment en la batalla onomàstica per canviar el nom al departament que integra les actuals terres nord-catalanes.

La Catalunya del Nord es troba enquadrada dintre de l'artefacte administratiu francès de Pirineus Orientals, una denominació originària de la Revolució Francesa. Gràcies a l'empenta dels col·lectius i les organitzacions que treballen per preservar la catalanitat en aquests territoris, se celebra una consulta sobre el nom del departament. Hi ha 378.000 habitants inscrits que han d'escollir entre la jacobina i actual «Pirineu Oriental», l'actualització de «Pirineu Mediterrani» o la identitària de «Pirineu Català».

Aquesta darrera opció compta amb el suport d'Òmnium Cultural, Plataforma per la Llengua, l'escola La Bressola, el Casal de Conflent, la formació Unitat Catalana o el col·lectiu Crida 66, integrat per diverses personalitats del catalanisme més septentrional. Tanmateix, es va barallar la denominació «País Català», que va imposar-se en una consulta digital no vinculant l'any 2024 amb el 56% dels sufragis. En aquella ocasió, hi van participar 17.000 persones.

«La denominació 'País Català' era inviable. Els departaments francesos han de contenir referències geogràfiques, normalment lligades a rius o muntanyes. En aquest cas, l'única opció possible era 'Pirineu Català'», explica Jaume Pol, representant d'Unitat Catalana. «Tot i que era popular, es va descartar per prevenir reaccions de les institucions franceses. La denominació 'País Català' implica dir que el territori és català i no francès. I aquest extrem era insuportable dintre de l'esperit del Govern francès i del Consell d'Estat», complementa Pere Manzanares, impulsor de l'Escola Arrels i activista de llarga trajectòria per la catalanitat a la Catalunya Nord.

Una senda tortuosa

Com si es tractara d'uns dels recorreguts més exigents de les grandioses muntanyes dels Pirineus Catalans, la senda per assolir canviar de denominació al departament francès que inclou la Catalunya Nord és ben tortuosa. «No és segur que guanyi l'opció de 'Pirineu Català'. El resultat, segurament, serà ajustat», adverteix. De moment, hi han participat 31.828 persones, de les quals 21.022 ho han fet telemàticament i 10.800 de manera presencial. Les urnes estan obertes fins al 15 d'agost i el desenllaç es coneixerà en l'epíleg del mes.

La Catalunya Nord ha mostrat la seua identitat catalana. Amb aquesta votació, ho visualitzaria oficialment| 

«Ha votat prop d'un 10% del cens i és molt possible que ens puguem apropar a un 15%. Encara que sembla que és una participació prou baixa, no està gens malament perquè es tracta d'una consulta i no d'unes eleccions tradicionals», contextualitza Pol. La votació ha comptat amb detractors, especialment en les files del nacionalisme francès més exacerbat. «A la Catalunya Nord, els catalanistes no som ni de bon tros majoritaris i hi ha molta gent que considerava la consulta com a inútil. Defensaven que s'havien de centrar en altres qüestions», apunta Manzanares.

Siga com siga i en cas que l'opció «Pirineu Català» assolisca la victòria, no hi hauria una adopció immediata d'aquesta denominació. Estaria sotmesa a diversos sedassos per part de l'administració francesa. «Si guanya 'Pirineu Català', el Consell Departamental, això és, la institució promotora de la consulta, farà una avaluació. De fet, pot reconsiderar si traslladar el resultat o no al Govern francès i al Consell d'Estat si creu que hi ha hagut una baixa participació», alerta. «En cas que el Consell Departamental ho elevi a les institucions estatals, la pilota serà al terrat el Govern francès i, especialment, del Consell d'Estat», completa.

L'òrgan que ostentarà l'última paraula està constituït, segons exposa l'activista, «per jutges i juristes que han estat criats a l'escola jacobina». «No tenen cap sentiment favorable a l'expressió de les identitats, diguem-les així, regionals. No sabem si 'Pirineu Català' serà considerat una cosa massa identitària perquè pugui ser assumida per l'Estat francès», reflexiona. «És una institució de tendència jacobina i serà l'encarregada de decidir si s'accepta aquesta denominació», reforça Pol.

Triomf simbòlic

La victòria definitiva d'aquesta opció i la seua hipotètica validació per part de les institucions franceses tindrien un efecte simbòlic per al catalanisme més septentrional. «Només que la denominació 'Pirineu Català' s'imposés a la consulta ja seria una mitja victòria. No debades, l'assumpte es mediatitzaria al conjunt dels mitjans francesos», valora Manzanares. «Aconseguir el canvi a 'Pirineu Català' seria un reconeixement a la nostra identitat catalana, i més quan l'anhel d'aconseguir una Estatut d'autonomia queda molt i molt lluny dintre de la França jacobina», indica Pol.

«Seria una victòria simbòlica, però cal recordar que el nom no fa la cosa. No canviaria radicalment la situació de la Catalunya Nord envers l'ús de la llengua», matisa Manzanares, qui, al seu torn, veu que «podria donar una imatge positiva a la catalanitat» i «acumular arguments en defensa de la identitat i la llengua catalana enfront de l'ofensiva de l'extrema dreta de Reagrupament Nacional», exemplificada pel batlle de Perpinyà, l'ultradretà Louis Aliot. Seria un cop dels nord-catalans en consciència de país contra l'onada nacionalitzadora francesa, accelerada pels deixebles de Marine Le Pen.

 

[Font: www.eltemps.cat]

«De aquí o xerme saíu» lembra o vínculo de Camões con Galicia no seu quinto centenario

 

Foto de familia dos intervenientes na inauguración da exposición coa que deu comezo a xornada.

Cinco séculos despois do seu nacemento Camões “transborda contemporaneidade” e celebrámolo porque precisamos del “porque nos interpela, en cada un dos seus textos, a discutir cuestións que están hoxe no centro da orde do día”, destaca Joaquim Coelho Ramos.

O comisario xeral adxunto da Estrutura de Missão para as Comemorações do V Centenário do Nascimento de Luís de Camões participou na inauguración da exposición De aquí o xerme saíu. Presenzas galegas de Camões, coa que arrincou hoxe na Casa Galega da Cultura de Vigo a xornada homónima da homenaxe que se lle rendeu en Galicia ao gran clásico das letras portuguesas.

A Fundación Penzol, a Real Academia Galega e o Consello da Cultura Galega, da man da Estrutura de Missão, organizaron este encontro sobre o autor, cuxas raíces familiares están a esta beira do Miño.

A cita continuou coa presentación do volume Camões en Galicia, de Xosé Manuel Dasilva; unha quenda de relatorios na que o presidente da RAG afondou no tópico do galego e do seu falar na literatura lusa dos tempos do homenaxeado; un recital organizado pola Sección de Literatura da RAG e mais unha ofrenda floral ante o busto de Camões. 

O académico correspondente Ramón Nicolás recitando un dos poemas de Camões. 

O programa púxolle o ramo desde Galicia aos dous anos de conmemoracións que concluíron no país veciño oficialmente o pasado 10 de xuño, Día de Portugal, e implicou tamén, en calidade de colaboradores, o Concello de Vigo, o Consulado-Xeral de Portugal en Vigo, a Editorial Galaxia e o  Camões - Centro Cultural Portugués en Vigo.

“Temos, aquí e agora, unha oportunidade de ouro para reposicionar a centralidade da obra deste Luís pleno de contradicións, non como unha herdanza estática do pasado, mais como unha ferramenta vital de navegación para o presente”, reivindica Joaquim Coelho Ramos, quen sinala a diversidade cultural, o choque e o diálogo entre pobos, a valorización da diferenza, o pracer do coñecemento e a exploración da inesgotable temática da viaxe como algúns dos temas que Camões nos convida a discutir hoxe desde o seu legado literario.

O representante da organización lusa encargada do quinto centenario do autor refírese así mesmo as raíces galegas do autor. “Ollar para o home por detrás do mito, sen esquecer o mito que alimenta o home, esixe, aquí en Vigo, recordar que o apelido que hoxe resoa universalmente como sinónimo de Portugal terá unha matriz xenética en Galicia, na vella liñaxe das terras de ‘Camos’. Recordar a orixe galega do nome de Camões non é un mero detalle biográfico; é asumir a xénese dunha visión do mundo que naceu dese abrazo primordial co norte para, máis tarde, facerse universal”, reflexiona.

O presidente da RAG, Henrique Monteagudo, agradece a ampla participación portuguesa nesta celebración galega dun autor sempre recoñecido pola Academia, que xa celebrara con solemnidade en 1924 os catrocentos anos do seu nacemento. Daquela contara entre os seus convidados co poeta Eugénio de Castro, membro correspondente da institución, lembra. Cen anos despois, “a xornada de hoxe enmárcase nesa liña de continuidade que une a Real Academia Galega coa cultura portuguesa desde os seus comezos, unha tradición na que Camões sempre foi atendido en recoñecemento da grande influencia que deixou nas nosas letras”, comparte o presidente da RAG.

Manuel Puga Pereira, presidente da Penzol, convida a cidadanía galega a se achegar a Camões a través da mostra e subliña tamén a irmandade da fundación con Portugal desde as súas orixes. “Este quinto centenario de Camões non podía quedar fóra da nosa programación anual tanto polas raíces do autor coma pola intensa relación da Penzol coa cultura portuguesa desde sempre. A lección inaugural das nosas primeiras instalacións na rúa Policarpo Sanz impartiuna o filólogo portugués Manuel Rodrigues Lapa”, recorda. 

De aquí o xerme saíu. Presenzas galegas de Camões dálle continuidade á participación galega no quinto centenario de Camões en Portugal. O pasado mes de novembro a RAG e o CCG participaron en Lisboa no Colóquio Internacional Sob o signo de Camões. Cânones e heterodoxias, con conferencias e unha exposición bibliográfica coorganizada por ambas as institucións.  A vicepresidenta do Consello, Dolores Vilavedra, enmarca tamén ambas as dúas citas no compromiso firme da súa institución “con todas aquelas iniciativas que supoñan alicerzar e alimentar o diálogo coa cultura portuguesa”, que inclúe outros proxectos como Dramaturxias itinerantes. “Esperamos que esta conmemoración camoniana sexa un punto de inflexión, no coñecemento do escritor e a súa obra na nosa terra, mais tamén un decidido paso adiante nese diálogo imprescindible entre Galicia e Portugal”, conclúe.

Exposición e ‘Camões en Galicia’

A exposición que pode verse xa na Casa Galega da Cultura inclúe valiosa documentación, entre a que figura o privilexio do século XIV en que Henrique III priva do seu señorío na vila de Baiona a Vasco Pérez de Camões, tataravó do poeta. A parte bibliográfica, pertencente aos fondos da Penzol, dá ademais conta da recepción da obra e da figura do escritor en Galicia.

O comisario da mostra é o subdirector da Penzol e catedrático da Universidade de Vigo Xosé Manuel Dasilva, quen abriu o programa da tarde coa presentación de Camões en Galicia (Galaxia, 2026). Neste volume Dasilva, destacado camonista, reúne unha serie de estudos que afondan nas pegadas galegas do mestre e que revelan o alento camoniano de figuras senlleiras da cultura galega, dende o padre Sarmiento a Rosalía de Castro, Curros Enríquez ou Eduardo Pondal, autor d'Os Eoas, a “proposta de meirande ambición” das letras galegas —apunta— que tratou de conseguir os mesmos logros ca o portugués coa epopea Os Lusíadas.

A recepción galega de Camões no ámbito peninsular é singular, explica Dasilva. “No eido español tendeuse máis ben á apropiación da súa figura, ao ser un autor de aceptabilidade complicada fundamentalmente pola envergadura patriótica d’Os Lusíadas. En Galicia distínguese, emporiso, unha constante propensión á adopción máis que á apropiación en si. Noutras palabras, non se adquire pola forza como propio o que é alleo, e utilízase, en cambio, para encher ante todo un baleiro inducido polo noso devir histórico. Por unha banda, Camões foi tomado en calidade de referencia, a través dunha serie de liñas de forza. Por outra, constituíu unha influencia, a cal se plasmou de dous modos: por imitación, como poeta lírico; e por emulación, como poeta épico”, detalla no limiar.

A visión tópica dos galegos e da súa lingua

O presidente da RAG interviu tras a presentación do libro de Xosé Manuel Dasilva cun relatorio sobre a visión da lingua galega e dos galegos no Portugal do século de Camões, certamente pouco positiva, como lamentara o padre Sarmiento en referencia ao verso d’Os Lusíadas que di “Ó sórdidos galegos, duro bando!”. “Nos textos portugueses da súa época xa existe unha imaxe construída do falar galego e do tipo humano asociado a ese falar. E Os Lusíadas consagra eses tópicos da cultura portuguesa, que polo menos xa estaban asentados na mentalidade lisboeta, sostén Henrique Monteagudo, quen rastrexou o tópico denigrante do galego ata a literatura portuguesa e propón que dito estereotipo xurdiría en Portugal para logo se estender a Castela.

Da banda portuguesa,  a xornada contou tamén con Micaela Ramon, profesora da Universidade do Minho, co relatorio “Um dia Camões nasceu e nunca mais morreu: mecanismos de preservação da memória literária no século XXI”; e mais José Carlos Seabra Pereira, profesor da Universidade de Coimbra, coa contribución titulada “Inquietação e conhecimento na poesia de Camões (materia perigosa?)”.

O programa continuou co recital poético-musical coordinado pola directora da Sección de Literatura da RAG, Marilar Aleixandre, no que lle puxeron voz a versos de Camões as académicas Chus Pato e Fina Casalderrey, o académico correspondente Ramón Nicolás, a xornalista Cláudia Morán, a escritora e investigadora Rexina Vega, Henrique Monteagudo e a propia Aleixandre. César Morán pechará este apartado coa interpretación de “Verdes são os campos”. 

Ofrenda do Consulado-Geral de Portugal em Vigo

O Consulado-Geral de Portugal em Vigo rematou a xornada coa ofrenda floral diante do busto de Camões na praza de Portugal. Nela participaron canda o cónsul xeral de Portugal en Vigo, João Bezerra da Silva, os representantes das demais institucións implicadas.

 

[Fonte: www.academia.gal]

A perda dos nomes de lugar relacionada coa actividade humana centrará a XI Xornada de Onomástica Galega

 

A Manuel Rivas invadiuno a tristeza cando soubo que a maquinaria pesada acabara coa Pena do Cuco, onde de cativo sentía a excitación dos que soñaban con voar mentres ollaba “en panorámica, o Arco Ártabro todo”. “Nunca pensei que me ía doer tanto a morte dunha pedra”, lembra n’As voces baixas. O episodio que narra o académico condensa desde a expresión literaria o tema da XI Xornada de Onomástica Galega, que baixo o título Onomástica e ecoloxía se centrará na perda da toponimia pola transformación do territorio derivada da interacción co ser humano, desde a provocada por industrias como as extractivas aos cambios na organización administrativa. O encontro, organizado polo Seminario de Onomástica da Real Academia Galega coa colaboración da Deputación de Pontevedra e o Museo de Pontevedra, será o sábado 10 de outubro no Edificio Castelao do propio museo. A inscrición, libre e gratuíta, pode realizarse xa nesta ligazón.

“Cando poñemos en relación ecoloxía e onomástica, facémolo desde unha perspectiva dupla: a perda da toponimia, entendida como un ecosistema en perigo, e as consecuencias que sofren os nomes de lugar pola transformación do territorio derivada da interacción do ser humano. En realidade, é esa mesma interacción a que produce a toponimia, mais neste tempos a aceleración da destrución do medio natural implica tamén a destrución dos propios nomes de lugar”, expón a académica Ana Boullón, que coordina o encontro xunto á académica correspondente Luz Méndez.

Os microtopónimos (os nomes de pedras, camiños, fontes, fragas ou veigas) son neste sentido moito máis fráxiles, xa que a toponimia maior, a dos lugares habitados, está protexida polo seu status legal. “De todas formas, os cambios na configuración da paisaxe derivados da destrución da natureza levan consigo a perda de todo tipo de nomes”, advirte a especialista. “Pensemos, por exemplo, naquelas aldeas que sepultaron os encoros nos vales máis vizoso dos ríos. É o caso de Maiorga (Pantón), no encoro dos Peares (Miño), Mourulle (Taboada), Portomeñe (O Saviñao) ou Castro Candaz (Chantada), no encoro de Belesar (Miño).  Algúns deles sobreviven unicamente como apelidos, último rastro dos núcleos antano habitados”, repasa. Canteiras, minas, lagoas artificiais ou mesmo urbanizacións son outros tipo de accións humanas que “devoran os nomes dos núcleos orixinarios e impoñen nomes de rúas que nada teñen que ver co territorio orixinal”, engade Ana Boullón.

Voces convidadas

O programa da XI Xornada de Onomástica permitirá afondar nalgúns destes casos desde diversas perspectivas. Tras a inauguración (10 horas) a escritora e académica Marilar Aleixandre pronunciará a conferencia de apertura, “Os nomes arrepóñense”, unha achega sobre a perda da microtoponimia, o seu valor cultural e a relación cos riscos ambientais e perda de espazos naturais. Deseguido será a quenda de Francisco Macías coa intervención “Os nomes que saíron do escuro”, sobre o impacto dos lumes do ano pasado na toponimia do Bierzo.

Sobre as consecuencias de cambios administrativos falará o catedrático de Xeografía da Universidade de Santiago de Compostela Valerià Paül, que pronunciará o relatorio “As comarcas na Galiza autonómica: entre a agonía e a resistencia”. O biólogo Miguel Á. Conde Teira participará con “Unha viaxe toponímica no tempo en Posmarcos: de 1396 a 2013”; a profesora Andrea Santiso exporá unha intervención didáctica sobre o impacto das industrias extractivas na microtoponimia desenvolvida no IES Val do Asma (Chantada); e o arqueólogo, toponimista e profesional do audiovisual Lukas Santiago falará sobre a recuperación da toponimia de Lourizán. O público poderá ademais ver o seu documental Paraíso roubado, que lle porá o ramo á xornada.

 

[Fonte: www.academia.gal]

Eça confronta-se com o leitor tecnológico

A ignorância sobre centenas de referências com que o leitor atual de 'Os Maias' se defronta no romance tem agora uma mãozinha eletrónica para ser ultrapassada através de códigos QR.  

Antes de Camilo, Herculano, Garrett e Júlio Dinis, é Eça quem vai demonstrar qual é o potencial da aliança entre tecnologia e o livro tradicional.

Escrito por João Céu e Silva

138 anos após a publicação de Os Maias de Eça de Queiroz e quando se pensava que seria impossível reinventar as edições sucessivas deste romance, a editora Quetzal decidiu avançar com uma nova fórmula para seduzir os leitores: a inclusão das novas tecnologias nas páginas em papel através dos códigos QR. A justificação para esta novidade eletrónica incluída numa obra centenária é oferecida numa cinta sobre a capa, na qual se escreve: “Edição especial com códigos QR para explicar referências, lugares, datas e figuras históricas do romance. Página a página.” E que referências são estas? Entre muitas outras: “O que era um mantelete? Ou um boudoir? E o Duque de Saldanha? Onde ficavam o Aterro, o Jockey ou o Hotel Bragança?” Ou seja, evitam-se o que poderiam ser as habituais notas de rodapé para colocar centenas de códigos QR no mesmo lugar, ficando as 709 páginas do romance que foi publicado em 1888 em dois volumes polvilhado de quadrados que levam o leitor até ao universo virtual da maior enciclopédia atual.

Quanto mais não fosse, esta novidade permite um julgamento sobre o que os responsáveis da edição consideram ser as falhas culturais dos leitores, o seu esquecimento de protagonistas da cultura e da sociedade antigos e a ignorância sobre factos históricos. A maioria dessas situações bem merecerá um QR, como é o caso das expressões Geórgicas ou Belle Helène, mas quando o leitor desconhece quem foi Pilatos ou onde fica a estação de Santa Apolónia e recorre aos QR, então pode perguntar-se o que estará a fazer embrenhado nesta prosa farfalhuda e culta de Eça? Uma resposta poderá ser a que se encontra no texto da contracapa: “Retrato implacável, cómico e trágico de um tempo, de uma classe, de um país e de uma cidade, Os Maias está cheio de referências culturais, políticas, gastronómicas, históricas, geográficas ou do quotidiano de Lisboa no século XIX.” Sim, Os Maias é isso tudo e muito mais e o leitor mais ignorante também terá a partir de agora o direito a ler de forma integral um romance escrito por um autor que, apontavam os rivais e detratores, só conhecia Portugal e as suas gentes na sua vida adulta através de um vislumbre de passagens breves pelo país e fazendo um retrato mais completo devido à intensa leitura da imprensa da época mal se libertou das estadas administrativas em Évora e Leiria e abalou para o estrangeiro.

O editor da Quetzal, Francisco José Viegas, acredita no projeto. Tanto que após Os Maias está já prevista uma continuação de cinco novos volumes que completam esta prospeção do mercado no formato papel+QR: Camilo Castelo Branco e o clássico Amor de Perdição (fevereiro de 2027), mais tarde A Queda de Um Anjo; Almeida Garrett com Viagens na Minha Terra, Alexandre Herculano no Eurico, o Presbítero, e As Pupilas do Senhor Reitor de Júlio Dinis. Após enumerar esta meia-dúzia de obras-primas na literatura portuguesa, diz: “Se correr bem, haverá mais títulos”.

A crença na necessidade destes Maias é grande em José Viegas, como justifica: “Muitas expressões no romance pertencem a outra época e já não se usam. Quando o leitor não as conhece, o que faz é passar à frente e perde características importantes. É o caso do primeiro QR, logo na primeira página, sobre a visita do Núncio Apostólico ao Ramalhete. O que é «Núncio»? Depois, continuam a surgir inúmeras dificuldades, que não o eram em 1880, e que são normais hoje devido à passagem do tempo; referências que os jovens desconhecem, os pais também, bem como muitos professores”. Conclui: “Ora, sendo um livro de leitura obrigatória e central no nosso cânone e memória cultural, esta inclusão dos códigos QR poderá permitir uma leitura completa do romance”. O editor dá como exemplo o seu caso: “Quando o li pela primeira vez, deparei-me com o nome Guizot. Achei que seria uma personagem divertida e só após a consulta de uma enciclopédia é que entendi que era um historiador.”

Para Francisco José Viegas, esta edição de Os Maias deve-se “à grande paixão por um grande livro e os códigos QR facilitam essa leitura, porque o leitor pode estar permanentemente a esclarecer dúvidas através da ligação a sites e assim saber em tempo real do que é que o Eça estava a falar. Se queríamos associar ao livro tradicional uma ferramenta que hoje é um instrumento de fácil acesso, os códigos QR representam bem essa função”. Acrescenta argumentos: “É um absurdo ler um livro e não saber a diferença entre, por exemplo, corregedor e juiz; desconhecer o que foi a Abrilada ou saber onde é o Hotel Lawrence. Ou ler sobre o Hino da Carta e não o conhecer, bem como a peça de Mendelssohn referida ou a Traviata. Até se pode revelar uma brincadeira de Eça ao referir a existência de um quadro de Rubens, que estava desaparecido à época, e que ele o coloca numa parede do Ramalhete. São muitas as referências da nossa história e os códigos QR podem facilitar a vida dos estudantes e dos que leem o romance por prazer. Afinal, Os Maias não é só uma paixão, também cumpre a função de lembrarmo-nos de um dos escritores e criadores mais importantes da nossa língua.”

A nova edição traz também um bónus, um folheto com cem perguntas coligidas por André Canhoto Costa sobre factos e detalhes do romance, e que permite avaliar o conhecimento sobre Os Maias. A primeira questão é “Onde é que Carlos da Maia viu Maria Eduarda pela primeira vez?” As respostas estão à distância de um clique num código QR. 

OS MAIAS

Eça de Queirós

Quetzal

709 páginas

QUEIROZ X QUEIRÓS

O escritor dizia ao amigo Ramalho Ortigão que o convite para escrever folhetins para a brasileira Gazeta de Notícias poderia ser uma boa oportunidade para publicar “talvez, depois um livro tolerável”. Assim aconteceu, como se pode ler na ótima e sintética nota final de Helena Cidade Moura a estas Cartas de Paris. Os artigos do escritor/jornalista foram impressos na Gazeta entre 1893 e 1897 e reuniram opiniões que a organizadora deste volume considera serem a reprodução no Brasil da “notícia da vida intensa da Europa” a partir do “seu centro de observação – Paris”, repletos de uma “confiança para contar e criticar o mundo em que vivia”. Acrescenta que esta componente de relato é um elemento muito importante na “criação do estilo adulto de Eça”. Esta edição reúne num único volume os dois anteriores, Ecos de Paris e Cartas Familiares e Bilhetes de Paris, que não foram revistos pelo escritor, como desejava, mas, considera Moura, “a prosa que deixou, longe de ser desleixada e frouxa, é nervosa e viva, cheia do valor da espontaneidade, simples e eficaz”.

Apesar do debate da grafia do apelido de Eça não fazer parte deste Cartas de Paris, é curioso notar que neste volume se utiliza “Queiroz” enquanto a versão utilizada na nova edição de Os Maias (à esquerda) é “Queirós”. Sendo a divergência fruto do Acordo Ortográfico de 1945, vê-se que após 81 anos ainda permanece uma disputa entre queirozianos e queirosianos. 

CARTAS DE PARIS

Eça de Queiroz

Livros do Brasil

375 páginas

(sai dia 23)

 

[Fonte: www.dn.pt]

A Real Academia Galega celebra a aprobación do novo Nomenclátor de Galicia

A Real Academia Galega (RAG) celebra a aprobación no Consello da Xunta de hoxe da proposta de revisión, corrección e actualización do Nomenclátor de Galicia (NG) de 2003, que a institución lle presentara á Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia o pasado 18 de xullo. A ratificación supón o visto e prace final ao traballo dos especialistas do Seminario de Onomástica da RAG. O documento incorpora 1.665 nomes, ata chegar aos 42.909 topónimos que designan os 313 concellos de Galicia, as súas parroquias e mais os lugares ou entidades de poboación. Canto aos cambios, tras o estudo detallado de 4.398 casos, a Academia propuxo realizar cambios nuns 2.531 topónimos. Catorce corresponden a nomes de concellos, 12 tras as fusións, 182 ditames son sobre nomes de parroquias ou as súas advocacións e os demais 2.335 casos corresponden a nomes de lugar ou entidades de poboación. Todos os detalles das modificacións poden consultarse neste volume dispoñible na sección de publicacións de academia.gal.

Segundo a Lei de Normalización Lingüística (1983), os topónimos de Galicia teñen como única forma oficial a galega e correspóndelle á Xunta de Galicia a sanción final das denominacións das entidades de poboación que propón a RAG, respectando sempre as características dialectais de cada zona. O novo rexistro oficial entrará así en vigor tras a publicación no Diario Oficial de Galicia do decreto correspondente. O Seminario de Onomástica da Real Academia Galega agarda que en diante as vindeiras actualizacións deste documento en constante revisión se vaian aprobando de maneira anual ou bienal, como sucede noutras comunidades autónomas.

Cambios nos nomes de concellos

O Seminario de Onomástica ditaminou modificar os nomes dunha ducia de municipios, catorce no Nomenclátor de 2003, que non contemplaba aínda a posterior fusión de Cerdedo e Cotobade e mais de Oza dos Ríos e Cesuras. Para adaptárense ás Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego, pasan a ser Cerdedo Cotobade e Oza Cesuras, sen guión, signo que tamén perde Mondariz Balneario. Alén destas cuestións ortográficas, o concello ourensán rexistrado ata o momento como Riós será definitivamente O Riós, en consonancia coas súas atestacións históricas e co uso que a poboación fai do artigo; o coruñés Porto do Son incorpora o artigo e recoñécese como O Porto do Son, algo que tamén acontece con O Campo Lameiro, A Ribeira de Piquín e O Castro de Caldelas. O contrario sucede con Pastoriza, que deixa atrás o artigo; Cangas engade o “apelido” e pasa a ser Cangas de Morrazo; A Cañiza restitúe a forma galega tradicional documentada desde antigo, A Caniza; e Alfoz recupera o seu nome histórico, Alfoz do Castrodouro.  Nesta ligazón poden consultarse as motivacións de todos estes cambios.

Tipos de modificacións e criterios aplicados

O Seminario de Onomástica revisou o Nomenclátor de 2003 e realizou dous tipos de análises: aquelas destinadas a solucionar problemas de tipo lingüístico e aqueloutras que atinxen incidencias de carácter xeográfico-administrativo.

Os criterios xerais que os especialistas da RAG seguen para ditaminar e, polo tanto, modificar ou manter a forma oficial dun topónimo son catro: malia que o primordial é a etimoloxía de cada unha das denominacións, téñense en conta tamén as atestacións escritas na documentación histórica, especialmente cando a etimoloxía é escura; a tradición gráfica consolidada nos últimos dous séculos, e mais o uso oral e escrito que a veciñanza e as principais institucións fan do topónimo. Procúrase ademais non realizar un novo ditame naqueles casos que presentaban dúbidas.  

Dentro do primeiro gran grupo de revisións, estudáronse 4.398 topónimos sobre os que se sinalaba algún posible problema lingüístico. Case o 60 %, un total de 2.531, foron obxecto dun novo ditame. As preto de 5.000 incidencias analizadas en total (hai topónimos obxecto de revisión por máis dun motivo) clasificáronse en seis grupos xerais: morfosintácticas (2.479), léxicas (927), gráficas (377), fonéticas (900), compostas (140) e advocacións de parroquias (128). 

A maior porcentaxe de problemas que presentaba o NG 2003 refírese á ausencia ou á presenza do artigo. Realizáronse 1.519 informes que respondían á necesidade de incluílo na denominación oficial de lugares como os do Barral, O Couto, O Curriño, O Torreiro, O Fixoi, O Ceán e As Pociñas, no concello coruñés de Abegondo; mentres que noutros 427 casos ditaminouse que cumpría eliminar o artigo en lugares como Vilar no mesmo municipio. 

Os problemas léxicos tamén foron motivo dun gran número de revisións, máis de 900. Especialmente importantes foron as investigacións que se levaron a cabo naqueles topónimos en que se detectou un nome total ou parcialmente distinto; ou aquelas en que se restituíu a forma patrimonial galega de topónimos que figuraban castelanizados no NG 2003, como os varios *A Rectoral que pasan a ser A Reitoral en Cabana de Bergantiños, Santiso, Xermade, Monforte de Lemos, Taboadela, Vilagarcía de Arousa, Ortigueira e Crecente.

Canto aos 128 problemas identificados nas advocacións de parroquias, 80 respondían á advocación errada, 45 estaban castelanizada e 3 carecían de advocación no anterior Nomenclátor.

Na revisión do NG advertiuse ademais a existencia de 13.788 topónimos con algún problema xeográfico-administrativo, que sumaban 16.752 incidencias. Malia que a cifra semella realmente alta, cómpre ter en conta que o 64 % corresponde a discordancias cos datos do INE. Hai, por exemplo, 8.817 topónimos que non figuran no relación estatal pero que si aparecían xa no Nomenclátor de Galicia de 2003. Neste casos, só se deixa constancia desta circunstancia, sen que sexa preciso o estudo e ditame do Seminario de Onomástica da Real Academia Galega.

Inclusión e exclusión de topónimos no Nomenclátor

Respecto da eliminación ou inclusión de novos topónimos, no Nomenclátor de Galicia actualizado figurarán 7 parroquias máis ca na versión de 2003. Unha delas é A Coruña, que se refire en termos administrativos a todo o núcleo urbano da cidade do mesmo nome; outra é Os Tilos, en Teo; dúas pertencen a Narón, Xuvia (Santa Icía) e Xuvia (San Martiño); e as demais son Santo Estevo e Teixeira, en Baralla; e Sevane, en Navia de Suarna. 

Danse ademais de alta 1.658 lugares. Algunhas incorporacións corresponden a novas entidades de poboación, se ben a maioría son nomes de aldeas con moi poucos habitantes que se incorporan á  nova listaxe autonómica grazas á información facilitada polos concellos, o Instituto de Estudos do Territorio e as persoas que colaboran con Galicia Nomeada, o proxecto da Academia e a Xunta para a xeolocalización de microtopónimos que designan leiras, montes ou veigas, mais que tamén serve de apoio de cara á corrección do Nomenclátor.

Hai así mesmo 111 novos lugares que responden á existencia de núcleos de casas co mesmo nome pero diferenciados por adxectivos ou locucións adverbiais (de Arriba, de Abaixo...); 33 son correccións na asignación de parroquia ou concello; e por último, 9 son lugares compartidos entre dúas parroquias, cando no NG 2003 só figuraban incluídos nunha delas.

Tendo en conta todos os diferentes posibles motivos, os concellos que máis entidades de poboación rexistran por primeira vez no novo Nomenclátor de Galicia son Foz (176), Lourenzá (56), Narón (53), Ourol (49) e Pontevedra (47). Chaman tamén a atención outros casos como o do Porto do Son, con 37 entidades de poboación máis, entre elas A Beira, O Campo, A Carballa, O Castro, Comandín, A Cascoña ou As Crabeiras. 

No que atinxe ás baixas, elimináronse 8 parroquias e 155 entidades de poboación que formaban parte do NG de 2003, gran parte delas por seren lugares adscritos a unha parroquia errónea (80) ou porque son nomes de terras, de avenidas, de rúas, de prazas, de aldeas asolagadas ou desaparecidas. 

O Nomenclátor de Galicia: unha obra en constante renovación

A revisión do Nomenclátor de Galicia é un traballo aberto, inacabado, pois tense constancia dun bo número de lugares das provincias de Ourense e Pontevedra que aínda non figuran no Nomenclátor e que están pendentes de estudo. En vindeiras edicións está ademais previsto facer unha revisión exhaustiva dos topónimos referidos aos barrios urbanos das cidades e vilas para valorar a súa inclusión neste documento oficial coa toponimia maior de Galicia.

O Seminario de Onomástica da Real Academia Galega agarda que as próximas modificacións sexan aprobadas de forma periódica, contando idealmente cunha nova versión do Nomenclátor cada ano que corrixa oficialmente con axilidade as constantes correccións de imprecisións detectadas, mais que tamén responda á nova realidade urbana en constante transformación, como xa se fixo para o caso do concello da Coruña, onde desenvolvementos urbanos como o recente Polígono de Visma implicaron a desaparición de dúas entidades de poboación, O Barral e O Coidal. Outras entidades tamén eliminadas na Coruña son O Corgo, desaparecida ao construírse o actual parque de Oza, ou Carracedo e As Cernadas, en Mato Grande. No lado oposto figuran entidades de poboación de nova creación que se engaden ao Nomenclátor, como O Monte Alfeirán ou O Monte de Mero, onde se prevé o desenvolvemento de novos espazos urbanos.

[Fonte: www.academia.gal]