Mostrar mensagens com a etiqueta Sophistication. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta Sophistication. Mostrar todas as mensagens

sexta-feira, 31 de julho de 2026

A fin da lectura está aquí

 

Imaxe que encabeza o artigo publicado por Rose Horowitch en The Atlantic

Escrito por Xurxo Borrazás

No último número de The Atlantic a escritora Rose Horowitch publica un ensaio co título desta columna, un texto polémico, e polo tanto oportuno. Nel analiza a lectura como práctica non innata senón continxente e fráxil, apenas 6000 anos en termos absolutos e non máis duns séculos se consideramos as sociedades nas que a inmensa maioría das persoas están alfabetizadas e teñen acceso a un volume xeneroso de publicacións diversas. A autora describe como na “era da lectura” esta era a vía principal para transmitir a cultura, informarse, fixar contratos e pactos sociais ou xerar significado. Ese carácter central estaría agora sometido a asedio e Horowitch prognostica a deriva acelerada cara unha sociedade non analfabeta pero si, no ronsel de McLuhan, post-letrada. 

O papel referencial da escrita, sinónimo de fiabilidade, verdade ou lei, xógao a cada paso máis a imaxe, fronte á cal nos pasa desapercibida a súa condición de construída e metafórica, que comparte coa linguaxe. Unha imaxe mostraría de maneira transparente o que hai, non contaminado pola opinión. Hoxe que a fabricación de imaxes e textos a base de clics é a norma, esa crenza produce risa. A substitución da cultura escrita pola da imaxe trae consigo a perda de capacidade para procesar e producir mensaxes complexas, e unha sofisticación da camuflaxe ideolóxica por medio dunha suposta neutralidade.

O noso cerebro non está programado para ler. Esa actividade non é natural, debe ser adquirida, practicada e perfeccionada. Se deixamos de ler, a habilidade deteriórase e atrófiase, coma se deixamos de correr ou de falar unha lingua estranxeira. A lectura non é un modo de comunicación coma outros senón que precisa dunha fase de abstracción e activación neurolóxica que a contemplación de imaxes non require. Ao deixarmos de ler pérdese a exposición á diversidade de opinións e a toma en consideración das visións que non coinciden coa nosa, pérdense igualmente autonomía, capacidade de asociación, de proxección, de pausa, de decisión ou de interpretación. Pérdese credibilidade e gáñase credulidade. En palabras de Machado, fáisenos máis difícil “distinguir as voces dos ecos”.

Para o que si está programado o cerebro é para ser sensíbel e reaccionar ante as distraccións. Rexistramos e respondemos a calquera cambio na contorna, calquera movemento, como mecanismo de alerta e prevención. As redes sociais, provedoras de distracción a grande escala en forma de memes ou vídeos curtos, en moitas ocasións reproducidos ao dobre de velocidade, sábeno. Os xestores das redes sociais coñecen ese calcañar de Aquiles e, como sinala o psiquiatra Anders Hansen, hackearon o noso cerebro para explorar esa fenda nas nosas defensas.

Hoxe ninguén lle prende lume aos libros. Ao contrario, lemos máis palabras que nunca en múltiples formatos breves. O equivalente actual das lapas na Biblioteca de Alexandría, e tantas outras, non é a destrución da cultura escrita senón a implantación na mentalidade colectiva da súa irrelevancia. De feito, a desaparición da biblioteca de Alexandría debeuse só en parte ao lume, o resto pode atribuírse ao desleixo e a falta de mantemento: ratos, fungos, insectos, etc. A maneira máis efectiva de anular unha idea non se leva a cabo pola forza (sentirse atacado pode levar a redobrar as defensas) senón pola desidia ou o abandono.

Este proceso é evidente na estrutura das mensaxes políticas, básicas, polarizadas, efémeras, máxicas e entretidas: as arroutadas e xestos charramangueiros e autocancelados de Donald Trump son o exemplo paradigmático: el mesmo recoñece en público que o único que le son reportaxes que falen del, ademais do teleprompter. Traspasado ao campo das matemáticas, non é que perdamos habilidades para o cálculo mental con números de varias cifras. O que está a acontecer cultural e socialmente coa renuncia á lectura de textos complexos parécese máis a renunciar aos números, vén sendo como substituír todos os libros orixinais escritos ao longo de milleiros de anos por versións adaptadas, coas ideas e as situacións resumidas e simplificadas, redactadas con frases máis curtas e cun vocabulario básico. A prosa de Proust supón unha barreira infranqueábel para o público maioritario, afeito a textos da literatura xuvenil, a preferida tamén por bo número de persoas adultas. O resultado é unha infantilización e unha relegación do pensamento racional e analítico. Se non somos quen de concentrármonos en textos longos e complexos durante un período extenso de tempo, calquera proxecto cultural ou científico ambicioso se converterá para nós en inasumíbel e renunciaremos a el. A cultura escrita, por conseguinte a lectura, é a que levou a Newton a sentenciar que avanzamos sobre os ombros de xigantes.

No camiño pérdese igualmente o gozo da lectura das obras mestras da literatura, a filosofía, a historia, o xornalismo ou a ciencia. Pérdese a memoria e o coñecemento acumulado polas mentes máis preclaras e reflexivas na cadea de xeracións que nos trouxo desde a invención da linguaxe articulada ata os nosos días. Isto está a acontecer e é un camiño fomentado, non se trata dun proceso espontáneo nin decidido pola xeneralidade das persoas, moito menos desexado. Na poboación máis nova medra o número de persoas que desexarían ler máis pero non se ve capaz ou non o consegue porque a súa capacidade de concentración está debilitada pola xustaposición de fragmentos conectados arbitrariamente, as fontes de distracción asáltanos coa gratificación instantánea de satisfacer o instinto natural de atender aos cambios, reificado nun desfile sen fin de imaxes e mensaxes breves e primarias en tweets, whatsapps, scroll, reels, threads ou links. Quizais por iso máis e máis mozos e mozas expresan que preferirían vivir nun mundo sen internet, á que en parte atribúen a agresividade emocional, a ansiedade existencial e a deshumanización das relacións persoais.

Horowitch cita múltiples estatísticas que apoian a tese da erosión acelerada da lectura en todos os grupos demográficos. Un estudo rechamante di que o número de norteamericanos que len é xa inferior ao dos que participan en apostas. A autora explica como feitos que en teoría contradín as súas conclusións, tales como o auxe na vendas de libros ou os clubs de lectura, responden menos a un aumento que á concentración: hai menos persoas que len pero len máis. Os clubs de lectura funcionarían así como células de resistencia e apoio para contrarrestar a tendencia xeral. 

Os cambios que Rose Horowitch prognostica son lexitimamente discutíbeis, nós mesmos temos reservas sobre a súa inminencia e inevitabilidade, por iso mesmo agradecemos que nos obriguen a consideralos. Se se chegan a dar, a magnitude das súas consecuencias será semellante á que no seu día tivo o fenómeno contrario, a aparición da escrita. Agora ben, xa que estamos e falan deste tempo, algo teremos que dicir nós.

 

[Foto: The Atlantic - fonte: www.praza.gal]

 

 

 

 

domingo, 28 de junho de 2026

«Cròniques austrohongareses», de Francesc Bayarri

Aborda sempre assumptes d’una enorme complexitat des d’una distància raonable que li permet no perdre l’objectivitat 

Francesc Bayarri 
Escrit per Francesc Viadel

Amb L’avió del migdia el periodista Francesc Bayarri (Almàssera, 1961) es va desvetllar com un escriptor amb una veu narrativa singular que, en bona part, era el resultat de l’exercici amb solvència al llarg dels anys de la seua professió. La seua novel·la, d’una prosa bellíssima, precisa, ens apropava a la realitat d’una Transició política que en molts sentits, en aquell moment, s’havia començat a fer incomprensible per a molts.

Posteriorment, amb la publicació de Cita a Sarajevo es va situar, al meu entendre, al capdamunt del pòdium dels autors de la prosa sense ficció periodística europeus. 

En aquest reportatge d’investigació, escrit com una novel·la, Bayarri localitza i fa parlar el jove que en 1969 va executar d’un colp de martell, a Carcaixent, al general croata i criminal de guerra, Maks Luburic. 

El militar, exiliat al nostre país amb un nom fals i degudament protegit pel règim franquista, dirigia des d’una impremta de la Ribera la propaganda internacional del nazisme croata contra el règim comunista de Tito.

Val a dir que els motius veritables del crim, així com la identitat del seu executor, Ilija Stanic, van ser durant dècades un maldecap per als periodistes d’investigació d’arreu. Fet i fet, recorde que una de les primeres carpetes que el periodista Xavier Vinader ens va fer obrir als joves reporters de l’equip d’investigació d’El Temps, va ser la de l’assassinat de Luburic. Encara avui la seua ombra sinistra es projecta sobre el nostre present marcat per l’amnèsia i la banalització del feixisme. 

En Matar Joan Fuster (i altres històries), Bayarri, va tornar al periodisme d’investigació amb un tema tan proper com va ser l’intent d’algun grupuscle proper a les estructures estatals  d’eliminar l’assagista de Sueca. Un llibre, com el de Cita a Sarajevo, que no em canse de recomanar als meues estudiants de reporterisme del darrer curs del grau.    

No són ni de bon tros tots els llibres ni tots els mèrits de Bayarri però calia assenyalar-ne ni que fora aquests per a situar degudament un dels nostres autors més importants que, com tants d’altres, en un context literari, editorial i comunicatiu esquifit, sense a penes mercat, s’ha vist en molts sentits obligat a fer la guerra pel seu compte, amb tossuderia, amb tot el que això implica. 

                                  Francesc Bayarri, Cròniques austrohongareses, Austrohongaresa de Vapors (2025)

Traductor, editor, a més de periodista i escriptor, Bayarri ha publicat ara Cròniques austrohongareses, un diari personal o un recull d’assajos escrits entre 2023 i 2025 com un exercici –segons assegura el mateix autor– d’introspecció personal. Uns textos escrits al marge de les urgències mediàtiques, del brogit de les xarxes socials, les quals va abandonar deliberadament en el moment de començar a escriure aquests assajos. 

Unes peces de factura literària impecable, sobretot, concebudes des de la llibertat absoluta, sense autocensures ni prevencions de cap mena, escrites per a incitar a la discussió pública sobre temes d’una importància cabdal com ara la política, l’economia o la cultura. 

En aquest sentit, Bayarri, segueix les petges de Joan Fuster. La seua influència en aquest diari és indubtable pel que fa a l’estil i a les intencions, com ho és, també, en la producció de tantíssims altres columnistes o escriptors d’idees, periodistes o no, des de Joan Francesc Mira passant per Toni Mollà, Salvador Vendrell, Ramon Ramon, Rafa Xambó, Gustau Muñoz, Vicent Sanchis, Toni Cucarella, Joan Garí o Enric Sòria.  

Bayarri aborda sempre assumptes d’una enorme complexitat des d’una distància raonable que li permet no perdre l’objectivitat i no deixar-se arrossegar pels propis prejudicis o manies. No sempre són aquells assumptes d’una gravetat gairebé inabastable els que el fan escriure, com ara el conflicte palestino-israelià o qualsevol dels grans maldecaps de les democràcies contemporànies, començant per la nostra. 

Sovint, el periodista, també ens apropa a la cultura o a la vida des de la seua quotidianitat professional, des de les seues amistats, des de les seues referències de tot tipus més íntimes arrelades en un entorn de classe popular, on l’esforç, la curiositat i la capacitat d’autosuperació són els elements principals en l’articulació d’una vida amb sentit.  

No perquè siguen d’una gran transcendència les qüestions sobre les quals sovint escriu Bayarri això li fa perdre el seu sentit de l’humor, que podríem situar entre la sofisticació del riure britànic i el sarcasme un punt amarg en què ens hem nodrit els de casa. L’humor, sens dubte, com a símptoma d’intel·ligència. 

Bayarri se’n fot amb elegància de les exhibicions fàtues del poder per a després anar al moll de l’os dels assumptes: 

“Un dia del futur els polítics que hui viuen envoltats d’aduladors, i que avancen amb dificultat entre l’embolic de cables i de micròfons, també passejaran anònimament els nets a jugar als parcs”.   

O encara:  

“La civilització no fa millor les persones, com sabem des d’antic (…) però la ignorància no ens converteix en bons salvatges. Sols en salvatges. En conclusió, la vida és absurda, el món no llaura recte i morir-se és un desastre sense cap gràcia”. 

Recomanaria Bayarri per moltes coses. No tan sols per la qualitat de la seua escriptura o per la varietat dels temes que sempre toca amb una precisió i rigor admirables. Només per les seues disquisicions a propòsit de la mort de la rutilant i bellíssima Gina Lollobrigida ja pagaria la pena llegir aquestes Cròniques austrohongareses escrites des d’algun palau secret en un lloc recòndit de l’imperi.  

Però el recomanaré per una sola raó: Francesc Bayarri és un dels nostres autors més importants i als importants sempre cal llegir-los. 

 

[Font: www.diarilaveu.cat]

 

sábado, 6 de junho de 2026

«Amarga Navidad» é um almodrama com alegria de viver

 

Escrito por Rodrigo Fonseca

Alberto Iglesias, músico que serve de medula à estética chamada por Caetano Veloso de “almodrama”, embala Amarga Navidad com acordes de rara sofisticação melódica no cinema europeu contemporâneo. Há algo entre Georges Delerue e Michel Legrand. A banda sonora acelera nos momentos mais refulgentes de uma narrativa que parece semiótica, interessada na arte da dramaturgia, até revelar-se apaixonada pela arte de viver, nas suas práticas imperfeitas, mas irretrocedíveis. Destoa por completo da brandura de The Room Next Door, o anterior filme de Pedro Almodóvar, que lhe valeu o Leão de Ouro. Ali havia cheiro de morte; aqui, há um sopro de joie de vivre. Iglesias traduz essa energia nas suas composições.

O elenco acompanha esse tom, em especial Patrick Criado. No papel de Bonifácio, um bombeiro que, à noite, faz striptease, exibe um carisma luminoso — uma espécie de Zac Efron ibérico. Ao seu lado, Elsa, cineasta de “filmes de culto” (expressão que Almodóvar desmonta com humor), dá a Bárbara Lennie um espaço amplo para revelar inteligência, charme e força. A sua interpretação é das mais marcantes da 79.ª edição do Festival de Cannes, na corrida pela Palma de Ouro.

Já estreado em Espanha, Amarga Navidad é um Almodóvar particularmente sofisticado, próximo do nível de Volver, e chegou à Croisette rodeado do habitual fervor que acompanha cada regresso do realizador.

Aos 76 anos, o cineasta manchego volta a transformar o melodrama num laboratório íntimo, aprofundando a vertente autoficcional já presente em Dolor y gloria (2019). O que aqui se vê é uma exposição mais crua. Na estreia espanhola, o filme foi acompanhado pela frase: “Este é o filme em que fui mais cruelmente eu mesmo”. A declaração prepara o espectador para uma autópsia sentimental.

Ambientado entre Madrid e as Ilhas Canárias, o filme articula duas narrativas paralelas que se refletem. De um lado está Elsa (Lennie), uma operária da publicidade devastada pela morte da mãe durante o Natal. Consumida pelo luto e pelo excesso de trabalho, mesmo sob o afeto de Bonifácio, abandona a capital e ruma a Lanzarote, numa tentativa de reorganizar a própria subjetividade. 


Do outro lado do tabuleiro semiológico, surge Raúl Durán, cineasta vivido pelo argentino Leonardo Sbaraglia, cujas crises criativas de meia-idade dissolvem fronteiras entre experiência pessoal e ficção, com uma certa dose de oportunismo. A duplicação de histórias, olhares e emoções transforma o filme numa engrenagem metalinguística em permanente combustão, fotografada por Pau Esteve Birba, numa apetência voraz pelas cores da direção de arte de Antxón Gómez.

O recurso do “filme dentro do filme”, frequente na obra de Pedro Almodóvar, em especial desde La mala educación (2004), ganha aqui um peso confessional. Em Amarga Navidad, a narrativa parece menos interessada em separar realidade e invenção do que em fundi-las num mesmo fluxo emocional, onde memória, desejo e perda coexistem sob um colorido saturado e enquadramentos estilizados. Elsa, uma leoa, pode ser apenas fantasia de Raúl. A imagem promocional — uma silhueta masculina que contém a figura de uma mulher — sintetiza essa lógica de identidades fragmentadas e afetos que sobrevivem como fantasmas internos. É um Persona que sublima as suas tramas na passionalidade.

Produzido pela El Deseo em parceria com Movistar Plus+, Amarga Navidad reúne ainda nomes históricos do universo do realizador, como Rossy de Palma e Aitana Sánchez-Gijón, ao lado de intérpretes de uma geração mais recente, entre eles Milena Smit e Quim Gutiérrez, que rouba cada sequência em que surge, no papel do namorado de Raúl. O elenco reforça a sensação de síntese de carreira: um filme que revisita obsessões antigas — maternidade, desejo, abandono, performance — com maior depuração formal, sem abdicar do excesso emocional que tornou Almodóvar uma assinatura estética reconhecível em qualquer parte do mundo.

Mais do que disputar a Palma de Ouro que ainda lhe falta, Amarga Navidad parece interessado em radicalizar o próprio “almodrama”. Enquadra-se no que o teórico José Carvalho define como “metamelodrama” (ou “quarto campo narrativo”): uma carpintaria melodramática cuja matéria não reside na experiência sensível do real, mas no próprio cinema — um cinema onde o sentimental nunca é fraqueza, mas matéria-prima de investigação estética e existencial.

 

[Fonte: www.c7nema.net]

segunda-feira, 1 de junho de 2026

Cozinhar a vingança em fogo lento

Afonso Cruz faz um malabarismo literário no romance 'A Cozinheira do Ditador' próprio de um escritor que vai ao mercado comprar os melhores produtos para deixar no leitor uma fome por boa leitura. 

Escrito por João Céu e Silva 

Não é a primeira vez que Afonso Cruz leva o leitor ao engano nos seus romances, mas desta vez fá-lo de tal forma que nem as pequenas pistas deixadas num ou noutro parágrafo permitem desconfiar que o rumo da história não é bem aquela que é “vendida”, por exemplo, na contracapa de A Cozinheira do Ditador. Quem lê esse resumo acha que está perante uma empregada que tem por missão alimentar um ditador e encher a mesa de iguarias de que ele goste. No entanto, existe também um levantar do véu: “Entre tachos e panelas, ela cozinha a sua vingança, que, como as mais belas vinganças literárias, serve-se fria e metaforicamente”.

Ora, utilizem-se estas duas palavras para falar do livro. “Fria”, porque se lê mais da metade do romance e o leitor ignora o objetivo e a razão da vingança da cozinheira. “Metaforicamente”, porque se lê a metade em falta do romance e é entre as falsas versões apresentadas de uma relação que se irá entender, finalmente, a razão que levou a cozinheira ao desespero. Não se pode adiantar muito mais para evitar que o leitor saiba o que afinal se passa neste livro. Pergunta-se a Afonso Cruz se ao criar a estrutura para o romance a decisão de enganar o leitor surgiu de imediato. Responde: “O que fiz foi ir mostrando cada vez mais a história desta cozinheira, que não era a minha ideia inicial, porque não achava assim tão importante a sua vida anterior, aquela vida de opressão dentro da mansão do ditador. À medida que me fui apercebendo de que poderia ser uma lacuna o facto de não mostrar parte da vida anterior desta personagem e a forma como acabou por ser levada para aquela mansão, indo encontrar-se na condição em que está e que faz questão de deixar registada num diário que escreve.”

Questiona-se Afonso Cruz se esta história pretende ser um guia para acabar com relações infelizes, a que responde: “Há entre eles uma relação de opressão e de violência que espelha em muito as que existem na sociedade, retratada por uma narradora muito zangada com a vida, até porque tem todas as razões e mais algumas para esse comportamento. Não é só ela que representa o que acontece entre as pessoas que vivem juntas numa casa, pois o que pretendi foi através de realidades individuais cruzar os dois planos neste livro.”

Essa coexistência de um duplo plano no romance fica subentendida logo no título, apesar de este em muito pouco ter a ver com a narrativa que falseia o papel dado tanto à cozinheira como ao ditador. Questiona-se o autor sobre o porquê de fingir durante tantas páginas que ambas as personagens são um outro tipo de pessoas. Afonso Cruz confirma a intenção: “Sim, há uma componente mais íntima que se vai desvendando ao longo do romance e que não surge logo de início. A cozinheira revela-se como uma mulher muito culta, que pensa, que reflete sobre a importância da comida, a estética dos pratos e os rituais. Ou seja, preocupa-se com todas as dimensões da cultura em torno da comida, no entanto também tem um lado em que faz as suas considerações sobre a prática da cozinha, numa atitude mais contemplativa. Não é por acaso que na capa existe uma faca que não é empunhada com o punho fechado mas com alguma delicadeza e sofisticação.”

Este cenário da comida feita por uma “cozinheira muito erudita” terá exigido ao autor uma investigação especial? Explica: “Houve dois lados, o de beneficiar-me do meu prazer em cozinhar e de nos últimos anos ter escrito muito sobre comida, por exemplo em texto para peças de teatro, de onde nasceram os livros que envolviam comida como foi o caso de Princípio de Karenina e Como Cozinhar uma Criança.”

Tendo referido que, tal como a cozinheira, também gosta de elaborar a sua comida, quer-se saber se A Cozinheira do Ditador tem alguma coisa de autobiográfico? Inicialmente garante que não, apesar de em seguida corrigir a resposta: “Há no sentido em que também tomo notas quando escrevo textos sobre comida.” Anotações feitas de modo diferente das da cozinheira: “Não são manuscritas, mas no telefone ou no laptop.” Esta forma de escrever os seus livros é, aliás, um processo antigo em Afonso Cruz: “Ando sempre com o escritório comigo, o que é bastante mais prático e ajuda-me porque não perco tempo a anotar em papel ou a interromper a leitura para teclar o que quero no computador. Agora é tudo muito mais fácil; se quero guardar uma página de um livro é só fotografá-la. Ao ser tudo mais imediato, é também mais eficiente, o que não quer dizer que pense o mesmo da Inteligência Artificial enquanto acessório para o escritor, pelo menos para já. Quando estamos a falar de produções artísticas, existe uma componente estética muito forte e ainda faltam grandes desenvolvimentos para que as coisas mudem, no entanto tem vindo a ficar muito mais perfeita. Portanto, é expectável que dentro de pouco tempo a Inteligência Artificial tenha capacidade para produzir textos artísticos que nos enganem e nos levem a pensar terem sido feitos por humanos.”

Quase no fim do romance, Afonso Cruz recorre ao filósofo Merleau-Ponty para justificar certas reações do corpo relativamente à comida, que em muito têm a ver com as quezílias entre as duas personagens do livro. Diz: “A comida é hoje intrínseca ao comportamento do ser humano porque tanto podemos sentir agonia como prazer e desejo num alimento. Muitas das nossas primeiras experiências foram feitas através da boca, mas é o estômago que decide o que é agradável, bem como o paladar ao transmitir para o cérebro as sensações. Aliás, entre os nossos sentidos, este é um dos mais estranhos pois precisamos de sentir a comida dentro do corpo, e não vem de fora como no tato, o olfato, a audição e na visão. 


A COZINHEIRA DO DITADOR

Afonso Cruz

Companhia das Letras

288 páginas

 

[Fonte: www.dn.pt]