Mostrar mensagens com a etiqueta Activitats. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta Activitats. Mostrar todas as mensagens

quarta-feira, 26 de agosto de 2026

Perfecto Feijoo, o boticario que fixo soar Galicia: 168 anos do nacemento do fundador de Aires d’a Terra

 

Perfecto Feijoo / Museo de Pontevedra

Escrito por David M. Sobrino Platas 

Este 25 de agosto cúmprense 168 anos do nacemento de Perfecto Feijoo Poncet, unha figura ligada á historia cultural de Pontevedra e ao proceso de recuperación, dignificación e difusión da música tradicional galega entre finais do século XIX e as primeiras décadas do XX. Farmacéutico de profesión, gaiteiro, investigador do folclore e impulsor de Aires d’a Terra, a súa biografía atravesa ámbitos tan diversos como a música, a vida intelectual, a farmacia e mesmo o Entroido pontevedrés.

Perfecto Feijoo naceu en Pontevedra o 25 de agosto de 1858, nunha vivenda da rúa Real situada na esquina coa rúa Isabel II. A súa vida remataría tamén na cidade do Lérez, o 10 de xuño de 1935. Entre ambas as datas desenvolveu unha actividade que deixou pegada tanto na cultura musical galega como na memoria urbana pontevedresa. O Consello da Cultura Galega sitúao entre os principais impulsores da recuperación do repertorio tradicional nun momento no que as transformacións sociais estaban facendo retroceder moitas das manifestacións musicais vinculadas ao mundo rural.

De Farmacia en Santiago á botica da Peregrina

Feijoo estudou Farmacia na Universidade de Santiago de Compostela, onde obtivo a licenciatura en 1877. A súa primeira etapa profesional levouno a Madrid, onde entrou en contacto cun ambiente no que se cruzaban profesión, política e vida cultural. Despois regresou a Pontevedra e quedou ligado durante décadas á coñecida botica da Peregrina, situada nun dos puntos máis transitados da cidade.

A farmacia acabaría tendo unha función que ía moito máis alá da venda de medicamentos. A súa rebotica e o banco de pedra do exterior convertéronse nun espazo habitual de conversa, encontro e debate. Por alí pasaron persoas relacionadas coa política, as letras, a música e as artes, nunha Pontevedra na que este tipo de faladoiros formaban unha parte importante da vida social.

Entre os nomes relacionados con aquelas reunións aparecen Eugenio Montero Ríos, Práxedes Mateo Sagasta, Pablo Iglesias, Emilia Pardo Bazán, Miguel de Unamuno ou Ramón María del Valle-Inclán, ademais de intelectuais e artistas vinculados directamente á cidade. O Museo de Pontevedra lembra que o faladoiro de Feijoo convivía e competía con outros círculos pontevedreses, como os relacionados con Casto Sampedro ou Jesús Muruais.

A súa carreira farmacéutica tampouco quedou limitada á atención da botica. Exerceu responsabilidades no ámbito sanitario e profesional, foi subdelegado de Farmacia durante décadas, inspector de xéneros medicinais da Aduana de Marín e farmacéutico honorario da Casa Real, e recibiu a Medalla do Traballo despois de medio século de exercicio profesional.

Pero foi precisamente arredor daquela farmacia onde tomou forma a parte da súa obra que acabaría tendo maior transcendencia para a historia da música galega.

Un farmacéutico detrás da gaita

A afección de Feijoo pola música tradicional viña de atrás. Percorrera festas e romarías e interesárase polos repertorios que escoitaba fóra dos ámbitos académicos. Recibiu formación musical e aprendeu a tocar a gaita con Manuel Villanueva, gaiteiro de Poio. Co tempo sería coñecido como ‘O Gaiteiro do Lérez’, denominación que sintetizaba unha faceta que acabou ocupando unha parte central da súa vida.

O contexto no que desenvolveu ese interese resulta clave para entender a súa importancia. A música que Feijoo recollía procedía en boa medida da transmisión oral: alalás, foliadas, muiñeiras, cantos de fiada, coplas de cego, cantigas e outras composicións que se conservaban nas aldeas a través das sucesivas xeracións.

O seu propósito non era simplemente empregalas como materia para crear un espectáculo. Había tamén unha vontade de recoller repertorios, instrumentos, formas de vestir e modos de interpretación que podían desaparecer. Esa actividade sitúao dentro dun movemento máis amplo de interese polo patrimonio popular galego que avanzaba en paralelo ao desenvolvemento do galeguismo cultural.

Anos despois, ao explicar o sentido daquela iniciativa, o propio Feijoo resumiría a súa intención como a de “llevar al ánimo y gusto de todos aquella música que yo oí centenares de veces en los campos de mi tierra”.

1883: nace Aires d’a Terra

O paso decisivo produciuse en 1883, cando Perfecto Feijoo impulsou xunto con varios amigos Aires d’a Terra, considerada a primeira das agrupacións do modelo que posteriormente sería coñecido como os coros galegos.

O grupo reunía voces con instrumentos vinculados á tradición popular. Gaita, tambor, pandeiro, pandeireta, triángulos, cornas ou zanfona entraban nunha proposta escénica que tamén incorporaba indumentaria tradicional e un repertorio procedente en boa medida da recollida oral. Instrumentos, fotografías e abundante documentación relacionados con aquela experiencia forman actualmente parte dos fondos do Museo de Pontevedra.

Aires d’a Terra / Commons

Entre os integrantes de Aires d’a Terra estiveron figuras como Víctor Said Armesto, Carlos Gastañaduy, Víctor Cervera Mercadillo ou Leoncio Feijoo. Co paso dos anos tamén participaron Enrique Campo Sobrino, Francisco Portela Pérez e Alfonso Daniel Rodríguez Castelao.

O proxecto tardou, con todo, en consolidarse publicamente. O Consello da Cultura Galega sinala que durante anos atopou incomprensión nunha parte da sociedade. A súa presentación en Madrid durante o Entroido de 1901 e, especialmente, unha conferencia-concerto no Ateneo contribuíron a darlle unha proxección que superou o ámbito pontevedrés.

O que comezara arredor dun grupo de amigos acabou converténdose nun modelo para novas agrupacións dedicadas á música e ao baile tradicional galegos. A pegada pode observarse en formacións posteriores. O propio Real Coro Toxos e Froles de Ferrol naceu inicialmente baixo a denominación de Coro Feijóo ‘Toxos e Froles’, nunha referencia explícita ao precedente pontevedrés.

A relevancia histórica de Aires d’a Terra, polo tanto, non reside unicamente en ser o primeiro. A agrupación contribuíu a establecer unha maneira de presentar o patrimonio musical galego nos escenarios e participou nun cambio na consideración social dun repertorio e duns instrumentos estreitamente asociados ata entón ao mundo popular e rural.

Un dos aspectos da actividade de Feijoo foi precisamente a revalorización da figura do gaiteiro. Nunha época na que determinados ambientes urbanos podían mirar estas manifestacións como expresións dunha cultura rural afastada dos modelos musicais considerados cultos, Aires d’a Terra colocounas no centro das súas actuacións.

O proceso non consistiu unicamente en recuperar pezas. Había unha dimensión visual e escénica: os compoñentes aparecían vestidos con indumentaria que pretendía representar formas tradicionais galegas, mentres o repertorio e os instrumentos construían unha imaxe identificable da cultura do país.

O propio traballo de Feijoo tamén implicaba escoitar, lembrar, anotar e reconstruír melodías. O arquivo xerado ao longo dese proceso converteuse posteriormente nunha fonte para o coñecemento da música tradicional de finais do século XIX e comezos do XX.

Aires d’a Terra levou esta proposta a diferentes cidades galegas e tamén fóra de Galicia. Houbo actuacións en Madrid e O Porto, e en 1914 a formación realizou unha importante xira pola Arxentina, onde a presenza dunha numerosa colectividade emigrante ofrecía un público especialmente receptivo a unha agrupación que chegaba desde Galicia cun repertorio construído arredor da cultura tradicional.

Aquela viaxe americana sería tamén o capítulo final da agrupación. O elevado número de actuacións e as tensións xurdidas durante a xira desgastaron o proxecto. Aires d’a Terra disolveuse en 1914, pero a fórmula que Feijoo impulsara xa se estendera a outras localidades galegas.

1904: cando a música tradicional galega entrou no gramófono

Se a creación do coro foi un primeiro fito, o outro gran momento da traxectoria musical de Perfecto Feijoo chegou en 1904.

O empresario coruñés Pedro Ferrer, editor de Portfolio Galicia, promoveu a chegada á Coruña dun equipo da Compagnie française du gramophone. A tecnoloxía de gravación sonora atopábase aínda nunha fase inicial e a compañía desprazaba estudos móbiles para rexistrar intérpretes en diferentes lugares.

Aires d’a Terra situouse diante daqueles equipos e deixou unha serie de rexistros que hoxe están considerados as primeiras gravacións conservadas da música tradicional galega. O Arquivo Sonoro de Galicia conserva exemplos daquelas lousas, entre eles interpretacións de ‘Foliada de montaña’, ‘Foliada das Rías Baixas’ ou ‘Canto de fiada’.

As fontes ofrecen cifras diferentes segundo se fale dos temas rexistrados durante as sesións ou dos rexistros finalmente conservados e restaurados. O proxecto de recuperación realizado por Ouvirmos sinala que se chegaron a gravar 22 temas, mentres que a Biblioteca Nacional de España e o Consello da Cultura Galega documentan dezaoito rexistros históricos recuperados daquela experiencia.

Máis alá desa diferenza documental, o alcance do episodio é claro: aquelas lousas permiten escoitar hoxe unha interpretación da música galega realizada hai máis de 120 anos.

A primeira zanfona que quedou rexistrada nunha gravación

Feijoo non se interesou unicamente pola gaita. Outra das súas preocupacións foi a zanfona, un instrumento cunha longa presenza histórica en Galicia pero que a finais do século XIX atravesaba unha situación de retroceso.

Nas sesións de 1904 empregouse unha zanfona para acompañar as coplas de cego. A documentación sobre a historia da música galega considera ese rexistro como a primeira gravación coñecida dunha zanfona no mundo, o que engade unha dimensión internacional ao legado fonográfico de Aires d’a Terra.

A relación de Feijoo co instrumento non foi circunstancial. O patrimonio relacionado coa zanfona que deixou inclúe instrumentos e documentación que posteriormente resultaron útiles para estudar a súa tradición en Galicia. O Consello da Cultura Galega destaca, ademais, que Galicia conserva unha concentración especialmente importante de exemplares históricos deste instrumento.

As gravacións de Aires d’a Terra tiveron continuidade comercial. En 1911 apareceron novos discos baixo o selo Odeón, e algunhas das lousas conservadas no Arquivo Sonoro de Galicia permiten seguir escoitando interpretacións asociadas a Feijoo e ao seu coro. 

Un investigador ademais de intérprete

O labor musical de Perfecto Feijoo tampouco quedou reducido aos escenarios. Participou nos debates da época sobre a música tradicional e publicou textos dedicados á gaita.

Baixo o título de ‘La gaita gallega’ reuniu artigos arredor do instrumento, nun momento no que músicos e investigadores discutían sobre repertorios, interpretación, construción e recuperación da tradición. Nalgúns dos seus textos xornalísticos utilizou precisamente o alcume de ‘O Gaiteiro do Lérez’.

Tamén elaborou a súa propia versión da ‘Alborada de Rosalía de Castro’, unha cuestión que deu lugar a unha coñecida controversia con Casto Sampedro sobre a reconstrución da melodía á que Rosalía facía referencia nos seus escritos. Feijoo estreou a súa proposta en Mondariz en 1913 e publicouna anos máis tarde.

Estes episodios permiten entender que o seu traballo non respondía unicamente ao interese dun intérprete. Feijoo participou activamente nunha cuestión que estaba a cobrar importancia na cultura galega da época: como recuperar un patrimonio transmitido oralmente e como trasladalo aos novos formatos culturais sen perder a súa identidade.

Ravachol: o outro habitante da botica que acabou facendo historia

A historia de Perfecto Feijoo ten ademais un protagonista inesperado que, co paso do tempo, alcanzou unha popularidade propia: o papagaio Ravachol.

Segundo a información recompilada polo Museo de Pontevedra, o animal chegou ás mans de Feijoo arredor de 1891 e instalouse na farmacia da Peregrina. Alí permaneceu máis de dúas décadas, escoitando clientes, empregados, visitantes e participantes nas tertulias.

O loro Ravachol / Museo de Pontevedra

O papagaio aprendeu palabras, expresións e mesmo maneiras de responder aos que entraban na botica. Entre as frases que quedaron asociadas á súa memoria figuran “Don Perfeuto, xente na tenda”, “Aquí non se fía” ou “Se collo a vara”.

O animal acabou incorporándose á paisaxe social da cidade. O seu vocabulario irreverente, as interrupcións e as respostas aos visitantes fixeron que aparecese en numerosas anécdotas locais e mesmo que participase, en 1900, nunha representación teatral, aínda que a súa tendencia a abandonar o guión obrigou a retiralo da escena.

Ravachol morreu o 26 de xaneiro de 1913. A noticia provocou unha resposta pública que mesturou a parodia funeraria coa tradición carnavalesca. Houbo velorio, comitiva, música e un multitudinario enterro simbólico que atravesou as rúas de Pontevedra. Aires d’a Terra participou na despedida diante da propia farmacia de Feijoo.

Décadas máis tarde, en 1985, aquela historia recuperouse como parte do Entroido pontevedrés. O Enterro do Papagaio Ravachol converteuse desde entón nun dos actos que pechan as celebracións da cidade. Deste modo, unha das tradicións festivas máis recoñecibles da Pontevedra actual continúa directamente ligada á figura e á botica de Perfecto Feijoo.

Boa parte do material que permite reconstruír actualmente esta historia atópase no Museo de Pontevedra. Fotografías, documentos, instrumentos e outros obxectos vinculados a Perfecto Feijoo, á súa botica e a Aires d’a Terra forman parte das súas coleccións.

Arquivo Sonoro de Galicia do Consello da Cultura Galega conserva tamén lousas e dixitalizacións de gravacións do coro, permitindo que o son daquela experiencia iniciada no século XIX continúe accesible máis dun século despois.

Ese legado documental explica en boa medida a posición que Perfecto Feijoo ocupa na historia cultural galega. A súa actividade desenvolveuse nun momento no que aínda non existían as ferramentas actuais da etnomusicoloxía nin os sistemas modernos de rexistro audiovisual. Recoller unha melodía significaba escoitala, memorizala ou transcribila; conservar un son comezou a ser posible precisamente durante a súa propia vida.

Feijoo estivo situado nesa fronteira histórica. Primeiro recuperou repertorios mediante a transmisión persoal e o traballo de campo; despois levounos aos escenarios e, finalmente, participou na chegada dunha tecnoloxía que permitía fixalos fisicamente nun disco.

168 anos despois

Perfecto Feijoo morreu en Pontevedra o 10 de xuño de 1935, aos 76 anos. Para daquela, o panorama da música tradicional galega xa era moi diferente ao que atopara cando comezou a súa actividade décadas antes.

O modelo aberto por Aires d’a Terra continuara a través doutras agrupacións; a gaita adquirira unha nova presenza nos escenarios; parte do repertorio recollido fora documentado e difundido; e aquelas primeiras gravacións de 1904 iniciaran unha historia fonográfica que hoxe constitúe por si mesma patrimonio cultural.

A súa propia biografía quedou ademais entrelazada coa de Pontevedra: a botica da Peregrina, os faladoiros, Aires d’a Terra, a gaita e o papagaio Ravachol forman capítulos dunha mesma historia.

Este 25 de agosto de 2026, 168 anos despois do seu nacemento, a figura de Perfecto Feijoo permite volver a unha etapa decisiva na maneira de entender e preservar a música popular galega. O farmacéutico pontevedrés que reuniu amigos arredor dunha botica acabou impulsando unha agrupación pioneira, participou nas primeiras gravacións da tradición musical do país e deixou materiais que hoxe permiten coñecer sons, instrumentos e repertorios dunha Galicia que estaba a entrar no século XX.

 

[Fonte: www.historiadegalicia.gal]


segunda-feira, 24 de agosto de 2026

Berta Lorenzo: «Volem que la cultura a Santa Coloma sigui accessible per a tothom»

Parlem amb una de les fundadores de Bohemia Kollectiv, una entitat cultural formada per cinc joves de Santa Coloma de Gramenet que impulsa concerts, cinema, exposicions i altres activitats per acostar la cultura a tota la ciutadania.

El cinema a l'aire lliure és una de les propostes de Bohemia Kollectiv.

Entitat redactora: LaviniaNext

Autor: Dani Sorolla 

Durant més d’una dècada, anar al cinema no era una opció a Santa Coloma de Gramenet. Avui, gràcies a Bohemia Kollectiv i al projecte Cinema 089, la ciutat ha recuperat aquesta experiència amb sis projeccions gratuïtes a l’aire lliure que han tornat a reunir el públic al voltant de la pantalla gran. 

Amb tot, el cinema és només una de les propostes d’aquest col·lectiu format per cinc joves colomencs, que en gairebé tres anys també ha impulsat concerts, exposicions, teatre, monòlegs, mercats d’artistes i un concurs de bandes. Amb la Berta Lorenzo repassem els orígens de Bohemia Kollectiv i aprofundim en la voluntat de fer barri de l’entitat i el repte de consolidar una oferta cultural accessible per a tothom.

Què és Bohemia Kollectiv i amb quin objectiu va néixer?

Bohemia Kollectiv va néixer com una associació cultural sense ànim de lucre. Vam començar organitzant exposicions d’art combinades amb concerts, amb la idea d’aplegar dues expressions creatives en una mateixa activitat. Des de l’any passat, també som cooperativa. Complementem l’activitat de totes dues estructures i, a través de la cooperativa, oferim, per exemple, el servei gastronòmic dels esdeveniments. Això també ens ajuda a finançar el projecte.

Sou un grup de cinc amics que us coneixeu des de l’institut. En quin moment decidiu organitzar-vos i crear l’associació?

Tot va sorgir arran d’una activitat amb la Rita Hervas, una artista local de Santa Coloma. Tenia una exposició molt bonica, formada per dibuixos de veïnes de la ciutat, i buscava un lloc on mostrar-la. El pare del Pol Santamaria, un dels membres de l’associació, té la Taverna GaudiR, a Santa Coloma, i vam aprofitar l’espai per organitzar-hi l’exposició.

Com va anar aquella primera activitat?

Molt bé, ens va agradar moltíssim l’energia que s’hi va generar i com va anar tot. Després, va sorgir una segona exposició, amb FulanitoIvan, en què ja vam incorporar un concert. Va funcionar molt bé i va ser aleshores que vam començar a desenvolupar la idea de Bohemia Kollectiv d’una manera més seriosa. Vam veure que podia tenir continuïtat i que podíem ampliar el projecte més enllà de les exposicions.

Quines activitats i projectes impulseu actualment?

Aquest any ens hem centrat sobretot en el cinema. També hem organitzat un concurs de bandes, amb deu concerts en directe durant un cap de setmana. Ara impulsem, per segon any, un cicle de concerts setmanals al restaurant El Perdut, amb Santako Music. A més, també hem organitzat monòlegs, teatre i exposicions.

 

Com decidiu quines activitats organitzeu?

Treballem per temporades, principalment la d’hivern i la d’estiu. Intentem reunir-nos cada setmana i, al final de cada etapa, fem una valoració del que hem fet i plantegem noves idees. Tenim moltes propostes que encara no hem pogut desenvolupar i que continuen guardades al calaix. Com que som cinc, ens sorgeixen moltíssimes idees, però les hem d’acotar per una qüestió de temps, perquè cadascú també té la seva feina.

Quin tipus de cultura voleu promoure i a quin públic us adreceu principalment?

Al principi, volíem adreçar els esdeveniments especialment al públic jove. A la pràctica, però, hi ha participat gent molt diversa i, de vegades, més adulta. Al cinema, per exemple, venen des d’adolescents fins a persones grans. El públic depèn molt de cada activitat. 

El festival Metxa va marcar un punt d’inflexió en aquest sentit. 

Va ser el primer esdeveniment de més dimensió que vam organitzar. Va néixer d’una proposta de l’Ajuntament per fer una mena de campanades o trobada de tarda, i nosaltres el vam convertir en un market amb tallers i molts artistes que hi van poder vendre i exposar les seves creacions. Va ser molt bonic i va atreure especialment molta gent jove. En qualsevol cas, no tanquem les activitats a ningú. El nostre objectiu és que la cultura sigui accessible per a tothom.

Santa Coloma de Gramenet és una part central del projecte. Què significa per a vosaltres crear cultura des de la ciutat?

El nostre nucli és Santa Coloma i tot el que hem fet fins ara ha estat aquí. Per a nosaltres és molt important poder promoure activitats culturals a la ciutat. Santa Coloma és molt activa, amb molta vida al carrer i un fort esperit de comunitat. Tot i això, de vegades hi ha activitats que poden no semblar accessibles per a tothom. El nostre objectiu és oferir cultura de manera gratuïta i sense condicionants.

Una de les vostres iniciatives més visibles ha estat Cinema 089. Com neix la idea de recuperar l’experiència d’anar al cinema a Santa Coloma?

Era una idea que teníem al cap des que va néixer l’associació, però és un projecte difícil d’organitzar. Ha estat un procés llarg, perquè hem hagut de cercar molta informació i resoldre qüestions relacionades amb el material, els permisos i la manera de fer-ho gratuïtament i dins de la legalitat. Aquest any, el Departament de Joventut ens ha donat força suport en els projectes que hem anat proposant. Quan vam presentar la idea del concurs de bandes, també vam posar sobre la taula la proposta del cinema a la fresca. Va agradar molt, ens van donar el vistiplau i vam començar a posar-ho tot en marxa.

Quina resposta heu rebut del públic?

La resposta ha estat molt bona. Estem molt contentes perquè, per exemple, en les dues últimes sessions hem fet sold out. N’estem molt orgulloses, la veritat.

Doneu tanta importància al fet que les activitats siguin espais de trobada i no només propostes de consum cultural.

Volíem potenciar aquesta idea de fer barri. A l’activitat de cinema, per exemple, abans de la pel·lícula preparem una zona amb taules, com si fos una terrassa, perquè la gent pugui arribar abans, sopar i compartir una estona. S’hi està molt bé i el públic ho agraeix moltíssim. A més, el servei gastronòmic que oferim com a cooperativa també ens ajuda a tirar endavant l’activitat. Després de la pel·lícula toca recollir, que és la part menys agraïda, però també forma part de tot plegat.

I treballeu sovint amb artistes, comerços i entitats locals.

Sí. Totes les sessions de cinema han estat apadrinades per una entitat de la ciutat, i ha estat una experiència molt bonica.

Què diries que heu après durant aquests primers anys de trajectòria?

D’alguna manera, crec que tant els meus companys com jo hem après com funciona la vida adulta (riu). Quan vam començar el projecte teníem 22 o 23 anys i encara érem molt joves i innocents. Amb l’experiència que hem anat adquirint, tant en l’àmbit cultural com en el gastronòmic, també hem descobert la part més empresarial del projecte. És una part complicada i cal anar amb molta cura.

I, malgrat les dificultats, el projecte també us ha donat moltes satisfaccions.

I tant, també hem après a gaudir veient que la gent està contenta amb el que fem. Intentem treure forces de tot allò positiu que ens aporta el projecte per afrontar les dificultats. Al final, els aspectes positius pesen més a la balança. Per això continuem. 

Quins projectes o reptes teniu sobre la taula de cara als pròxims mesos?

Ara que tenim una mica més d’equip, sobretot en l’àmbit tècnic, ens agradaria fer alguna cosa més gran. Primer de tot, però, volem mantenir les tres activitats principals que hem impulsat aquest últim any: el festival Metxa, el concurs de bandes i el cinema. Seria meravellós consolidar-les i convertir-les en una tradició a la ciutat. 

I continuar creixent?

Sí, també volem ampliar l’equip i continuar fent créixer el projecte, perquè de vegades necessitem més mans. La idea és portar tot el que fem a un altre nivell. Ja portem gairebé tres anys de trajectòria i ha estat molt bonic veure com ha evolucionat el projecte.

 

[Foto: Pexels (Llicència CC - font: www.xarxanet.org]

domingo, 2 de agosto de 2026

Il Museo Nazionale del Cinema dedica una grande mostra a Gillo Pontecorvo e al suo archivio

A vent'anni dalla morte di Gillo Pontecorvo e a sessant'anni dal Leone d'Oro assegnato a La battaglia di Algeri, il Museo Nazionale del Cinema inaugura ala Mole Antonelliana una mostra costruita attorno al vasto archivio personale del regista, conservato a Torino dal 2013 grazie alla donazione della famiglia. 

Gillo Pontecorvo. Una battaglia dopo l’altra, visitabile dal 16 settembre 2026 al 5 aprile 2027 negli spazi del piano di accoglienza della Mole, rappresenta il primo tentativo sistematico di restituire al pubblico il funzionamento del laboratorio creativo di uno dei cineasti più influenti del secondo Novecento italiano attraverso materiali di lavoro, sceneggiature annotate, corrispondenza, fotografie, documenti preparatori e filmati provenienti dal Fondo Pontecorvo del Museo.

La mostra, curata da Mauro Genovese con Caterina Massignani, si sviluppa seguendo le principali questioni storiche e politiche che attraversano la biografia del regista e la sua filmografia: l’esperienza della Resistenza, la memoria della Shoah, i processi di decolonizzazione, le lotte di liberazione nazionale e i conflitti sociali del secondo dopoguerra.

Pontecorvo appartiene infatti a quella generazione di autori europei per i quali il cinema costituiva innanzitutto uno strumento di analisi storica e politica. La sua produzione rimane relativamente esigua — poco più di una decina di opere nell’arco di oltre quarant’anni — ma ha esercitato un’influenza che supera largamente la dimensione quantitativa della filmografia.

Il percorso espositivo dedica particolare attenzione a La battaglia di Algeri (1966), probabilmente il titolo che più di ogni altro ha contribuito a ridefinire il rapporto tra cinema politico e rappresentazione storica. Realizzato con il sostegno del governo algerino pochi anni dopo l’indipendenza e scritto insieme a Franco Solinas, il film adottava tecniche visive vicine al reportage televisivo e al documentario per ricostruire la guerriglia urbana nella Casbah durante la guerra d’Algeria.

L’impatto internazionale dell’opera è stato tale da oltrepassare il terreno strettamente cinematografico. Nel corso dei decenni il film è stato studiato tanto dai movimenti di liberazione nazionale quanto dagli apparati militari occidentali; nel 2003 il Dipartimento della Difesa statunitense organizzò una proiezione interna durante la guerra in Iraq, considerandolo uno strumento utile per comprendere le dinamiche della controinsurrezione e della guerra urbana contemporanea.

Accanto al film premiato a Venezia nel 1966 trovano spazio anche gli altri snodi della carriera del regista: Giovanna (1955), Kapò (1960), uno dei primi film europei a confrontarsi direttamente con la deportazione nei campi di concentramento, e Queimada (1969), riflessione sul colonialismo e sui meccanismi economici dell’imperialismo costruita attorno alla figura ambigua dell’agente britannico interpretato da Marlon Brando.

Una sezione è dedicata inoltre a Il sole sorge ancora di Aldo Vergano, film della Resistenza del 1946 nel quale Pontecorvo comparve come attore prima di intraprendere definitivamente la strada della regia.

L’esposizione ricostruisce anche la rete di collaborazioni che accompagnò il lavoro del regista. Centrale fu il rapporto con Franco Solinas, tra gli sceneggiatori politicamente più influenti del cinema europeo del dopoguerra, e quello con Ennio Morricone, autore di partiture che contribuirono in maniera decisiva alla costruzione della tensione narrativa di opere come La battaglia di Algeri e Queimada. Ugualmente significativa fu la collaborazione con Yacef Saadi, ex dirigente del Fronte di Liberazione Nazionale algerino che partecipò alla produzione del film del 1966 interpretando inoltre il proprio ruolo storico sullo schermo.

La mostra dedica spazio anche agli anni della direzione della Mostra Internazionale d’Arte Cinematografica di Venezia, incarico ricoperto da Pontecorvo tra il 1992 e il 1996, e successivamente alla presidenza di Cinecittà, a testimonianza di un’attività che si estese ben oltre la sola pratica registica.

Tra gli elementi più significativi dell’esposizione figura il prestito del Leone d’Oro originale assegnato nel 1966 a La battaglia di Algeri, presentato per la prima volta al pubblico insieme ai materiali preparatori del film.

Il progetto sarà accompagnato da una rassegna cinematografica al Cinema Massimo, da attività didattiche e da un programma di cinelezioni rivolte alle scuole, in continuità con una delle convinzioni che hanno attraversato l’intero percorso di Pontecorvo: l’idea che il cinema possa rappresentare non soltanto una forma artistica, ma anche uno strumento di educazione storica e di cittadinanza critica.

Gillo Pontecorvo. Una battaglia dopo l’altra
Museo Nazionale del Cinema – Mole Antonelliana, Torino
16 settembre 2026 – 5 aprile 2027

 

[Fonte: www.indie-eye.it]



sábado, 13 de junho de 2026

ELNET: historia de un ‘lobby’ proisraelí en Europa


ANTONIO MUÑIZ — Spheres of Influence, 2024

Escrito por Yossi Bartal

El 8 de mayo de 2014, siete hombres se reunieron en Berlín, en un despacho no lejos del Bundestag. Tres eran estadounidenses, otros tres, alemanes, y el séptimo, israelí. Este último era Raanan Eliaz, cofundador y, por entonces, director de European Leadership Network (ELNET), una organización dedicada a promover los vínculos entre Israel y Europa. Este hombre de rostro lozano, poeta a ratos y nacido en uno de los primeros asentamientos judíos de Cisjordania ya había trabajado para el American Israel Public Affairs Committee (AIPAC), el principal lobby proisraelí en Washington, así como con el primer ministro israelí. Aquel día, tras recordar las ventajas de “una red internacional de asociaciones unidas por un mismo objetivo”, señaló que seguía faltando en los círculos de la amistad germano-israelí una entidad “específicamente orientada a los responsables políticos”. El objetivo de la reunión era, precisamente, remediar ese orden de cosas inaugurando oficialmente la rama alemana de ELNET.

El propósito que presidió la creación de ELNET en 2007 era importar a Europa los métodos del hermano mayor estadounidense. El AIPAC había logrado convertir el apoyo a Israel en una postura políticamente fructífera, y cara de contrarrestar, al financiar generosamente campañas electorales e imponer su punto de vista en los medios de comunicación. Pero Europa, donde la comunidad judía es mucho más reducida y los candidatos a ocupar cargos políticos dependen menos de donaciones directas, no estaba lista para este género de maniobras. De ahí que ELNET se dedicara a cortejar a los europeos acaudalados para animarlos a participar en recaudaciones de fondos calcadas a las del AIPAC, a la vez que desarrollaba otras formas de influencia, como la organización de viajes a Israel para cargos electos con todos los gastos pagados (1).

En la actualidad, la organización cuenta con varias decenas de empleados repartidos entre las seis oficinas europeas (París, Berlín, Bruselas, Londres, Roma y Varsovia), su sede en Tel Aviv y su sucursal neoyorquina (registrada con el nombre de Friends of ELNET). Su presupuesto anual, que llega a los 20 millones de dólares, procede básicamente de las aportaciones de bienhechores estadounidenses que así disfrutan de beneficios fiscales limitados a las donaciones realizadas en el extranjero. Aunque cada rama nacional es oficialmente independiente, existe un pequeño grupo de ciudadanos estadounidenses e israelíes que forma parte de todos los comités de dirección.

Influir incluso en Die Linke

Dentro de la Unión Europea, Alemania es hoy el aliado más sólido de Israel, país al que reserva un lugar aparte en su política exterior. Pero no era ese el caso cuando ELNET dio comienzo a sus actividades a principios de la década de 2010. Dado el declarado compromiso de Berlín con el derecho internacional, a menudo se ha visto en una situación delicada a causa de las políticas de ocupación de Tel Aviv. En 2012, tras volver de una visita a Hebrón, Sigmar Gabriel, el por entonces líder del Partido Socialdemócrata (SPD), calificó a Israel de “régimen de apartheid”, y se negó a retirar sus palabras pese a la indignación suscitada (2). Dos años después, el ecologista Volker Beck, que por entonces presidía el grupo parlamentario germano-israelí, pretendió condicionar la ayuda militar concedida a Israel a la suspensión de la colonización.

En tan solo unos cuantos años, se ha vuelto imposible formular esta clase de opiniones. Seis años después de haber usado la palabra apartheid, Gabriel, que ya había dejado su cargo público y se disponía a ponerse al frente del grupo de presión transatlántico Atlantik-Brücke, se sintió en la necesidad de presentar sus disculpas. Aquello fue justo antes de ser coronado como padrino de un programa cofinanciado por ELNET que ofrece estadías en Israel a jóvenes periodistas alemanes. En cuanto a Beck, en la actualidad se cuenta entre los más fervientes valedores de Tel Aviv y, según varias fuentes, en 2019 su nombre sonó entre los posibles candidatos a dirigir la filial alemana de ELNET.

Aunque no es posible atribuir esta evolución a una sola causa, el hecho es que coincidió con el auge en Berlín de varias organizaciones de lobbying, empezando por ELNET Alemania. En su perfil en la página web de Europe-Israel Network (3), Eliaz no se molesta en ocultar el papel desempeñado por la organización que presidió entre 2014 y 2016 en la promoción “al más alto nivel del Estado alemán” de una política “ofensiva” frente a la campaña internacional Boicot, Desinversión y Sanciones (BDS), afirmando que “incluso el partido de extrema izquierda Die Linke […] ha acabado por posicionarse públicamente en su contra”.

La presentación, en 2017, del primer proyecto de resolución anti-BDS ante una asamblea legislativa alemana fue obra de Carsten Ovens, un joven y ambicioso diputado de la CDU (Unión Demócrata Cristiana) en el parlamento de Hamburgo. Varias propuestas similares fueron presentadas algo después en otras asambleas de los länder hasta que, en 2019, el Bundestag, Parlamento Federal alemán, aprobó un texto que calificaba el movimiento de antisemita. También fue en 2019 cuando Ovens fue elegido para dirigir las oficinas alemanas de ELNET: un cargo que durante todo un año pudo compatibilizar con su escaño parlamentario gracias al laxismo de la normativa alemana en materia de cabildeo.

ELNET Alemania se jacta de carecer de afiliación política y de dirigirse a todas las formaciones, salvo el partido de extrema derecha Alternativa por Alemania (AfD). Al igual que en otros países, en el meollo de su estrategia se encuentran los viajes de delegaciones parlamentarias. Entre 2014 y 2018, al menos 36 miembros del Bundestag viajaron a Israel por cuenta de la casa. El ritmo de estas comisiones ha experimentado un considerable acelerón durante la presidencia de Ovens, con temas perfectamente calibrados para corresponderse con las comisiones del Bundestag —sanidad, cambio climático, ciudades inteligentes, etc.— y un programa dedicado a los jóvenes diputados. Hasta hoy, se cree que en torno a 160 parlamentarios alemanes (principalmente del Bundestag, pero también de asambleas de los länder o del Parlamento Europeo) han participado en alguna delegación de ELNET.

A ello se le añade un ciclo de conferencias a puerta cerrada titulado “Diálogo estratégico israelo-germano” (a menudo organizado en colaboración con un instituto vinculado con el Ministerio de Defensa alemán) y campañas dirigidas al gran público cuyo propósito oficial es luchar contra el antisemitismo y favorecer el diálogo interreligioso. Para una de ellas, “El Muro de las Preguntas” —subvencionada por varias administraciones regionales y locales— se han creado centenares de carteles con estética de dibujos animados y preguntas tan inocentes como “¿Comen los judíos hamburguesas con queso?” o bien “¿Es judío Harry Potter?” (4). La página web propone otras preguntas más tendenciosas, como “¿Existe un Estado de apartheid en Israel?” o bien “¿Está Israel cometiendo un genocidio contra los palestinos?”. La respuesta que se da a estas preguntas es, por supuesto, negativa.

Poco a poco, y como buen comercial, Ovens ha conseguido que un lobby con ambiciones internacionales, sometido a influencia extranjera y bien regado de dinero estadounidense sea percibido como un laboratorio de ideas independiente e implantado a nivel local. Siempre ha tenido buen cuidado de insistir en su estrecha colaboración con los organismos estatales alemanes y en los fondos públicos recibidos de diversos ministerios. En sus conversaciones privadas con varios diputados se ha presentado como favorable a la solución de los dos Estados y, llegado el caso, crítico con Benjamín Netanyahu. Hasta 2021, las delegaciones parlamentarias que visitaban Israel hacían una breve parada en Ramala para reunirse con representantes de la Autoridad Palestina.

Pero, mientras la sección alemana cultivaba esta imagen aperturista, la organización matriz emprendía una deriva manifiestamente derechista. Aunque ELNET ha estado desde el principio anclado en el campo conservador, sus responsables en Israel y Estados Unidos insistieron durante mucho tiempo en conservar los lazos con el centro y el centroizquierda del tablero político israelí. Tras la salida de Eliaz de la organización —apeado de la presidencia en 2016 por lo que unos documentos internos describían como “un grave abuso de confianza”—, este espíritu de diálogo ha empezado a difuminarse, coincidiendo con la derechización generalizada del apoyo a Israel que sucedió a la elección de Donald Trump.

A las riendas de la cada vez más influyente sede israelí de ELNET se sucedieron David Siegel (2016-2020), simpatizante del partido ultranacionalista Israel Beitenu, y Shai Bazak (2020-2022), exportavoz del Consejo de Yesha (la organización que representa a las colonias de Cisjordania, afín a la extrema derecha) y asesor en materia de comunicación del primer ministro Netanyahu a finales de la década de 1990. Luego le tocó el turno a Emmanuel Navon (2023-2025), un miembro de larga data del Kohelet Policy Forum, un sulfuroso laboratorio de ideas cuyo papel de arquitecto de la reforma judicial de 2023 —que limita el control del Tribunal Supremo sobre las actividades del Gobierno— ha sido ampliamente reconocido (5). Navon defiende públicamente la anexión de Cisjordania y la expulsión de los refugiados africanos de Israel, además de los llamamientos que hizo en calidad de director de ELNET a luchar contra el “opio” del wokismo con el fin de “restaurar el orgullo de las jóvenes generaciones por la civilización occidental” (6). Tras concluir su mandato, se puso manos a la obra y creó un nuevo think tank asociado a ELNET Francia cuyo propósito es “definir una política exterior post-7 de octubre” y “defender los valores de la civilización occidental” (7). En marzo de 2026, fue nombrado embajador de Israel en Japón.

La nueva orientación de ELNET no ha tardado en hacerse sentir en sus actividades europeas. En la actualidad, las excursiones de los parlamentarios ya no pasan por Ramala y apenas se prevén entrevistas con diputados israelíes laboristas o socialistas; por el contrario, cada vez con mayor frecuencia se invita a unirse a pensadores y activistas de extrema derecha. En 2025, por primera vez, una delegación fue a visitar las colonias israelíes en Cisjordania y pudo reunirse con sus representantes políticos.

La organización también ha reforzado su colaboración con la industria armamentística israelí, presentando a Israel como un aliado ineludible de la Unión Europea en tiempos de crisis. Dispuesta a capitalizar el drástico aumento del gasto europeo en defensa tras la invasión rusa de Ucrania en 2022 —por más que Tel Aviv se haya opuesto a las sanciones internacionales contra Moscú y negado a armar directamente a Kiev—, alardea de haber tenido un papel decisivo en la adquisición por parte de Alemania de un sistema de defensa antimisiles por valor de 3.500 millones de euros: el mayor contrato de la historia de Israel (8).

Inmediatamente después del 7 de octubre de 2023, cuando los israelíes seguían tratando de asumir la magnitud de las pérdidas humanas, la red pacientemente tejida por ELNET durante una década le permitió reaccionar con más rapidez que la mayoría de los gobiernos. Para el mediodía del 9 de octubre, este lobby ya había enviado al ensayista francés Bernard-Henri Lévy a Sderot, escenario de una de las peores masacres de Hamás. A continuación, se sucedieron las “misiones de solidaridad de urgencia”, en las que se llevaba a grupos de personas con trajes de protección y escoltados por empleados armados de ELNET a varios kibutz destruidos o al emplazamiento del festival Tribe of Nova. Varios participantes afirman haber ido también a las morgues y al campamento Shura, donde el Ejército israelí había instalado su centro de identificación de víctimas. Durante las semanas y los meses siguientes, el Gobierno de Netanyahu habló, a veces abiertamente, de la necesidad de preparar la opinión pública mundial para la amplitud de su respuesta. ELNET dio un paso al frente. Mientras las ruinas se apilaban en Gaza, su impacto sobre los responsables políticos se volvía más crucial que nunca.

En un momento en que políticos demócratas estadounidenses de primer orden han empezado a denunciar las injerencias políticas del AIPAC, ELNET sigue gozando de una imagen de respetabilidad. Aunque las operaciones militares de Israel —tanto en Gaza como en otras partes— suscitan una oposición popular cada vez más fuerte en sus respectivos países, políticos y políticas europeos de izquierda siguen disfrutando de eventos y viajes graciosamente ofrecidos por una organización cercana al movimiento trumpista y, a menudo, administrada por colonos.

Investigación realizada con una ayuda de IJ4EU y con la colaboración de Guli Dolev-Hashiloni. El digital alemán de crítica política y cultural The Diasporist (https://thediasporist.de) publicó una versión de este artículo el 27 de marzo de 2026.

(1) Yossi Bartal, Guli Dolev-Hashilon y Leon Holly, “Meinungsbildungsreisen nach Israel”, TAZ, Berlín, 29 de noviembre de 2025.

(2) “Gabriel erntet Kritik nach Apartheid- Vergleich”, Der Spiegel, Hamburgo, 15 de marzo de 2012.

(3) https://europe-israel.net/en/raanan-eliaz-2/

(4) “Willkommen an der Fragemauer”, https://fragemauer.de

(5) Isabel Kershner y David Segal, “Who’s behind the judicial overhaul now dividing Israel? Two New Yorkers”, The New York Times, 20 de marzo de 2023.

(6) Emmanuel Navon, “Europe should rethink its approach to annexation” y “Rome and Jerusalem”, respectivamente: 1 de julio de 2020 y 10 de mayo de 2024, https://blogs.timesofisrael.com

(7) “Emmanuel Navon steps down as CEO of ELNET-Israel to lead new think tank”, 2 de abril de 2025, https://navon.com

(8) Lisa Wölfl, “Wie Elnet Politik und Unternehmen zusammenbringt”, 20 de noviembre de 2025, www.abgeordnetenwatch.de

Yossi Bartal, periodista. Investigación realizada con una ayuda de IJ4EU y con la colaboración de Guli Dolev-Hashiloni. El digital alemán de crítica política y cultural.


[Reproducido en www.gerardodelval.com ]





quinta-feira, 21 de maio de 2026

O Consello da Cultura Galega incorpora o legado documental de Jesús Vázquez Gayoso, figura clave do exilio republicano

A familia do escritor, avogado e político galego cede ao Arquivo da Emigración Galega artigos, fotografías, publicacións e documentación sobre a súa traxectoria política, cultural e humanitaria en América. 

Legado documental de Jesús Vázquez Gayoso

Un dos fillos do escritor e político Jesús Vázquez Gayoso, que chegou a ser cónsul e ministro delegado da Segunda República no exilio, asinou coa presidenta do Consello da Cultura Galega —CCG—Rosario Álvarez, un acordo de cesión do legado documental do seu pai para que a institución se ocupe do seu estudo e conservación. O material que a familia cedeu ao Arquivo da Emigración Galega inclúe coleccións de artigos que Jesús Vázquez publicou en xornais e revistas como ‘España libre’, ‘Veritas’ ou ‘Vieiros’. Entre a documentación achegada destaca tamén unha alocución do Goberno republicano español dedicada por Félix Gordón Ordás a Vázquez e á súa muller, Felisa.


Igualmente, o fondo documental incorpora fotografías de actos oficiais e celebracións dos círculos republicanos e culturais nos que participou Vázquez Gayoso, así como outros volumes que reflicten o seu perfil político e humanista. Escritor, avogado e político, Vázquez Gayoso foi unha figura destacada do exilio republicano galego en América, cunha intensa traxectoria política, académica e humanitaria vinculada á defensa da Segunda República española, segundo destacou o Consello da Cultura Galega. A institución celebrou este acto en Santiago este mércores, 20 de maio, coincidindo coa incorporación do seu legado documental aos fondos da entidade. Para o investigador Emilio Grandío, Vázquez Gayoso era “un home de múltiples perfís” e forma parte dunha “xeración perdida”, xunto con nomes como Salvador de Madariaga ou María Casares.


"UN PAÍS SEN MEMORIA É UN PAÍS SEN FUTURO"


Durante o acto de cesión, celebrado este mércores na biblioteca do Consello da Cultura Galega, o historiador Xurxo Martiz Crespo reivindicou que “un país sen memoria é un país sen futuro”, mentres que a presidenta do CCG insistiu en que a emigración “marca a identidade galega”. Ademais, Rosario Álvarez explicou que o obxectivo desta cesión non é “capitalizar” os documentos, senón “preservar” estes arquivos, que forman parte da memoria da diáspora galega. “Para preservar o seu legado, a mellor maneira é depositalo nunha institución que lle dará continuidade”, engadiu. No acto estiveron tamén presentes catro dos cinco fillos de Vázquez Gayoso, así como outros familiares e amigos próximos que viaxaron a Santiago desde diferentes partes do mundo.


UN PERFIL HUMANISTA E POLÍTICO


O historiador Emilio Grandío aproveitou a súa intervención no acto para contextualizar a figura de Vázquez Gayoso, que exerceu como cónsul xeral do Goberno republicano en Caracas, Venezuela, e como ministro delegado, primeiro baixo a presidencia de Emilio Herrera e despois baixo a de Claudio Sánchez Albornoz. Militante inicialmente do Partido Radical Socialista, participou na fundación de Izquierda Republicana, formación impulsada por Manuel Azaña, Santiago Casares Quiroga e Álvaro de Albornoz. Ao comezo da Guerra Civil incorporouse ao bando republicano, onde exerceu como secretario técnico de Gobernación e chegou a ser comandante do Corpo de Carabineiros


Tras a derrota republicana viuse obrigado ao exilio, iniciando unha traxectoria que o levou polos Pireneos e por países como Francia, Cuba, Panamá, Venezuela e México. Con todo, o CCG tamén destacou a súa actividade humanitaria e a súa intensa labor cultural e académica. Foi profesor universitario en Cuba, Panamá e Venezuela, participou na creación da Escola Libre da Habana e impulsou publicacións antifranquistas como a revista ‘Nuestra España’. A incorporación deste legado permite reforzar a memoria documental do exilio galego e recuperar a pegada dunha figura que, desde América, mantivo viva a defensa da legalidade republicana, a cultura e a identidade galega. 


[Imaxe: CCG - font: www.galiciaconfidencial.com]