Por ReversAs
Nadia Habash (Xerusalén, 1959) é unha referencia en dous aspectos que adoitamos descoñecer da realidade de Palestina. A arquitectura como profesión e a educación universitaria. Palestina, antes de que o exército israelí destruíra as existentes en Gaza, contaba con 14 universidades. Habash educouse, e hoxe é profesora, na de Birzeit, unha institución que tivo unha existencia obrigadamente clandestina en varias etapas da súa traxectoria e que está situada cerca de Xerusalén, en Ramala, a actual capital da Autoridade Palestina. Habash tamén ten nesa cidade un estudio de arquitectura, e igualmente tivo que desenvolver a súa profesión cunha chea de obstáculos impostos polas autoridades israelís: durante tres décadas, tiña prohibido saír de Cisxordania.
Que recordas da túa cidade na infancia? Como é hoxe en día? Nacín en Xerusalén, pero a miña familia procede de Lydda. Meu pai, que era mestre en Lydda, foi detido polas forzas sionistas durante a colonización de Palestina en 1948, na coñecida como Al-Nakba, a primeira grande expansión israelí, e foi expulsado. Reinstalouse en Ramala, a uns 18 quilómetros ao norte de Xerusalén, onde casou, formou unha familia, e desde entón vivimos en Ramala. Fóra os da infancia, os recordos máis vívidos que teño de Xerusalén proveñen dos meus primeiros anos de vida profesional, especialmente durante a Primeira Intifada, 1989. Como arquitecta voluntaria co Comité Superior de Xerusalén, traballei para apoiar a resistencia dos residentes palestinos do barrio de Aqabat Al-Khaldeyah que sufrían ataques violentos por parte de colonos e confiscacións de vivendas. Renovamos e rehabilitamos as súas casas para mellorar as condicións de vida e fortalecer a súa capacidade de permanecer. Aínda lembro moitas veces que eramos acosados e agredidos por colonos e soldados mentres traballabamos.
Téñenme denegado o acceso a Xerusalén e ás terras ocupadas –o que hoxe se coñece como «Israel»– desde a Primeira Intifada. Conseguín entrar en secreto algunhas veces, pero iso tornouse case imposible despois da construción do muro de segregación entre 2002 e 2004. Xerusalén foi dividida por primeira vez en 1948: Xerusalén Occidental foi colonizada polo réxime sionista coñecido como «Israel», mentres que a Oriental quedou baixo control xordano. En 1967, tras a ocupación israelí do resto de Palestina, Xerusalén Leste foi anexionada a Xerusalén Oeste e pasou a estar baixo control total de Israel. Desde entón, está administrada por un municipio israelí e sufriu transformacións demográficas e espaciais drásticas, tanto dentro como fóra das murallas da Cidade Vella.
Unha das realidades máis alarmantes é o intento constante de xudaizar Xerusalén. Isto inclúe esforzos para cambiar a súa composición demográfica mediante a expansión de colonias ilegais israelís, a demolición de vivendas palestinas, a revogación de dereitos de residencia e o illamento de barrios palestinos mediante barreiras físicas e leis urbanísticas discriminatorias. O proceso tamén inclúe a imposición do currículo educativo israelí nas escolas palestinas e o cambio de nomes de rúas e lugares para borrar a historia palestina e islámico-cristiá. O obxectivo é redefinir a identidade da cidade e eliminar o seu carácter árabe e palestino. A ameaza contra a mesquita de Al-Aqsa é especialmente grave. As escavacións baixo o recinto da mesquita nunca cesaron, e os intentos de debilitar os seus cimentos ou substituíla por un suposto templo continúan coa protección das autoridades israelís. A rede de transporte tamén cambiou de xeito drástico. Se puidese visitar Xerusalén hoxe, sospeito que dificilmente recoñecería as zonas fóra das murallas da Cidade Vella.
Con todo, Xerusalén segue fondamente enraizada no patrimonio cultural e relixioso. Continúa a ser de grande importancia para o turismo relixioso, con lugares como a igrexa do Santo Sepulcro, a mesquita de Al-Aqsa e moitos outros que permanecen como testemuño da súa relevancia histórica. Non obstante, a cidade sofre economicamente debido a peches, restricións e políticas dirixidas a marxinar á poboación autóctona. A pesar de todos estes desafíos, a riqueza arquitectónica e cultural de Xerusalén persiste, como mostra da resiliencia do seu pobo e da súa conexión inquebrantable coa cidade.
«A arquitectura e o urbanismo non son disciplinas neutras, son fondamente políticas, especialmente nun contexto colonizado como Palestina. Para min son ferramentas de resistencia, supervivencia e preservación da identidade»
Naciches na chamada Media Lúa Fértil, un dos principais orixes da civilización e das primeiras cidades. Agora é o escenario dun tráxico episodio da historia da humanidade. Como arquitecta e investigadora que estudou a historia dos asentamentos humanos, a miña traxectoria académica levoume a pescudar Tell As-Sultan, en Xericó, considerada a cidade habitada de forma continua máis antiga do mundo, que data do Neolítico, hai uns 10.000 anos. Este sitio, situado na actual Palestina, é unha proba irrefutable do desenvolvemento temperán da civilización humana. A localización xeográfica de Palestina é extraordinaria. Atópase na intersección de África, Asia e Europa, o que a converte nun corredor natural para a migración humana, o comercio e o intercambio cultural.
O que hoxe acontece en Gaza, un xenocidio e ataques de limpeza étnica sen precedentes na historia moderna, xunto cos ataques a cidades e campos de refuxiados na Cisxordania, será lembrado como un capítulo brutal nesta longa loita. Pero a historia tamén lembrará como un pobo con armas sinxelas, dignidade e fame se enfrontou a unha poderosa maquinaria militar apoiada polos Estados Unidos. Lembrará a firmeza do pobo de Gaza, como se destruíron hospitais, universidades e barrios enteiros; como médicos, xornalistas e familias enteiras foron deliberadamente atacados e martirizados. E, con todo, o pobo non caeu.
«O sionismo usou o urbanismo e a arquitectura como armas dos seus obxectivos coloniais. Na Nakba, máis de 630 aldeas palestinas foron destruídas e cidades históricas como Jaffa, Haifa, Acre e partes de Xerusalén foron despoboadas ou reestruturadas á forza»
Desde a túa perspectiva, como abordan a arquitectura e o urbanismo este desafío? A arquitectura e o urbanismo non son disciplinas neutras, son fondamente políticas, especialmente nun contexto colonizado como Palestina. Para min son ferramentas de resistencia, supervivencia e preservación da identidade. Ante a ocupación, o desprazamento e o borrado sistemático, a arquitectura convértese nun xeito de protexer a memoria, reclamar o espazo e afirmar o noso dereito a existir e permanecer.
Desde 1948, o proxecto sionista utilizou o urbanismo e a arquitectura como armas ao servizo dos seus obxectivos coloniais. Durante a Nakba, máis de 630 aldeas palestinas foron destruídas e grandes cidades históricas como Jaffa, Haifa, Acre e partes de Xerusalén foron despoboadas ou reestruturadas á forza. Tecidos urbanos que evolucionaran de forma orgánica durante séculos foron arrasados ou transformados. En cidades como Jaffa, non só se expulsou os residentes palestinos, senón que a expansión urbana foi deliberadamente replanificada para borrar o patrimonio arquitectónico árabe e substituílo cunha nova identidade aliñada cos relatos sionistas. Cambiáronse os nomes das rúas, derrubáronse barrios e mesmo os edificios que sobreviviron foron rebautizados ou privados do seu contexto histórico. Este proceso tiña como obxectivo eliminar a identidade árabe-palestina e fabricar unha nova narrativa nacional sobre terras roubadas.
Como resposta, os arquitectos e urbanistas palestinos asumimos a responsabilidade da resistencia a través do deseño. Traballamos para documentar e rehabilitar o que queda do noso patrimonio construído, protexer vivendas e barrios ameazados, e deseñar novas intervencións para priorizar as necesidades e a dignidade das comunidades palestinas. O noso traballo vai moito máis alá das estruturas: trátase de defender a verdade histórica, a memoria colectiva e o dereito ao lugar. En Gaza, nos campos de refuxiados e nas zonas ameazadas pola anexión, a arquitectura convértese nun acto de desafío e esperanza. Usámola para combater a inxustiza espacial, apoiar a cohesión comunitaria e sentar as bases dunha liberdade futura.
O urbanismo tamén é central para imaxinar a liberación. Permítenos visualizar a reconexión de territorios fragmentados, a recuperación de espazos espoliados e a creación de contornos inclusivos e sostibles enraizados nos nosos valores culturais. En Palestina, cada estrutura que conservamos, cada sitio que revivimos e cada plan que trazamos forma parte dunha loita máis ampla pola xustiza, o retorno e a continuidade nacional.
 |
A arquitecta, en 2010, no Parque Arqueolóxico do Palacio de Hisham en Xericó |
Ao longo dos anos, traballei na restauración de edificios históricos en aldeas ameazadas, na revitalización de centros urbanos tradicionais e no deseño de espazos que alimentan a memoria colectiva en zonas marxinais. Vin como a planificación se emprega como arma para desprazar e dividir, pero tamén vin como a arquitectura pode inspirar esperanza, reforzar a identidade e reconectar á xente coa súa terra. Para min, a arquitectura é unha relación dialéctica coa sociedade: as dúas moldéanse mutuamente. É tanto a miña profesión como a miña forma de resistencia: unha expresión de pertenza, unha defensa da memoria e unha contribución ao camiño da liberación.
«Como profesional politicamente activa prohibíronme saír da Cisxordania durante 29 anos tras o Congreso da Unión Internacional de Arquitectura en 1987. A acusación foi que era ‘influínte na opinión pública’»
Como preservar a memoria do pasado para as xeracións futuras dende o exilio? Se te refires a min persoalmente, non estou no exilio. Aínda que a miña familia, incluída eu mesma, xa non vive na nosa cidade de orixe, Lydda, seguimos en Palestina. Despois de 1967, vímonos obrigadas a fuxir temporalmente a Xordania para reunirnos co meu pai, que traballaba alí, pero finalmente regresamos e continuamos vivindo en Ramala. Cando un pobo é arrincado da súa terra, a paisaxe física pode perderse ou ser destruída, pero a memoria convértese na patria que levan consigo. No contexto palestino, onde o exilio é unha condición compartida por millóns de persoas, preservar a memoria non é un luxo: é unha estratexia de supervivencia e unha forma vital de continuidade cultural.
Como profesional politicamente activa vivín a condición oposta ao exilio: prohibíronme saír da Cisxordania durante 29 anos consecutivos. Isto ocorreu despois da miña participación no Congreso da Unión Internacional de Arquitectura en Brighton, no ano 1987. A acusación contra min foi que era «influínte na opinión pública». Recorrín tres veces ao Tribunal Supremo israelí, e finalmente a prohibición levantouse en 2017. Con todo, aínda hoxe teño prohibido entrar en Xerusalén e nos territorios ocupados en 1948. Esta fragmentación imposta do espazo e a negación de acceso á miña propia terra non fixo máis que afondar o meu compromiso de empregar a arquitectura como medio para preservar a memoria, afirmar a identidade e resistir ao esquecemento. Creo que a memoria vive nos lugares, nos materiais, nas formas e nas historias. Mesmo cando un sitio físico é inaccesible ou foi demolido, a súa esencia pode conservarse mediante documentación, debuxos, reconstrución dixital, narracións, historia oral e educación interxeracional. Reconstruímos a memoria con mapas, maquetas, exposicións e publicacións que transmiten a verdade histórica e reafirman o dereito ao retorno. Podemos rexenerar edificios individuais ou cidades enteiras a través de modelado 3D —físico e dixital— e reutilizando ou adaptando elementos arquitectónicos tradicionais que encarnan a nosa identidade.
No exilio, a arquitectura deixa de ser puramente física para converterse en simbólica. Un debuxo dunha casa derrubada, unha fotografía dunha aldea, un poema sobre unha rúa ou unha técnica tradicional de construción transmitida, son todos actos de reconstrución. Resisten o intento do colonizador de borrar, renomear e reescribir a nosa historia. Esteamos en Palestina ou na diáspora, debemos ancorar a nosa identidade na memoria colectiva, porque a memoria non só nos conecta co pasado: é a que guía o noso futuro. Preservar a memoria no exilio é negarse a desaparecer. É declarar, unha e outra vez: estivemos aquí. Seguimos aquí. Volveremos.
 |
| 2018. Proxecto piloto de valorización do patrimonio vernáculo nunha aldea |
As relixións monoteístas teñen todas as súas raíces na súa terra. No esforzo por reconstruír o futuro, isto é unha carga ou unha oportunidade? Eu véxoo como unha fonda oportunidade, que implica tanto responsabilidade como potencial. O feito de que as relixións monoteístas teñan raíces históricas e espirituais tan profundas en Palestina dálle á nosa terra un lugar único e poderoso na historia da humanidade. Meu pai contábanos que, antes de 1948, musulmáns, cristiáns e xudeus vivían xuntos en paz, como veciños. Todos eran árabes palestinos, independentemente da súa relixión, ata que o movemento sionista estableceu «Israel», un estado que se definiu como exclusivamente xudeu, tratando o xudaísmo non só como unha relixión, senón como unha nacionalidade. Ao meu ver, a relixión foi utilizada como pretexto para xustificar o obxectivo imperialista de establecer Israel ao servizo dos intereses estratéxicos das potencias globais na rexión.
A verdadeira solución pasa por establecer un estado laico e democrático onde todas as persoas sexan iguais, independentemente da súa relixión ou orixe étnica, un estado no que prevalezan a xustiza e a igualdade. Ao reconstruír o futuro, podemos inspirarnos na riqueza espiritual e histórica desta terra para reafirmar valores universais: a dignidade, a xustiza e a santidade da vida. Lonxe de ser un peso, este legado convídanos –a nós e ao mundo– a imaxinar un futuro baseado non na dominación nin na exclusión, senón no recoñecemento, na responsabilidade e na paz con xustiza. Así que si, véxoo como unha oportunidade, unha que debe ser protexida da explotación política e cultivada a través da preservación cultural, da planificación inclusiva e dun profundo compromiso coa verdade.
Como arquitecta, como organizarías o retorno á túa terra? Os arquitectos non somos quen debe determinar as prioridades do retorno. Trátase dunha cuestión nacional, legal e política, e nós, como arquitectos, formamos parte do colectivo máis amplo que traballa por conseguilo.
O dereito ao retorno non é negociable; é un dereito fundamental, inalienable, garantido por todas as leis e convencións internacionais. Os lexítimos propietarios da terra, os habitantes orixinais e os seus descendentes, deben ter liberdade para reclamar, usar ou recibir unha compensación xusta non só polas súas propiedades, senón tamén polas décadas de desprazamento, espolio e exilio forzado que sufriron. Son eles quen deben decidir como exercer ese dereito.
A cuestión é complexa, especialmente agora que falamos de terceiras e cuartas xeracións nacidas despois da Nakba. Pero, na súa esencia, o retorno significa restaurar o dereito dos que foron prexudicados. Os pasos prácticos, os detalles e as variantes do retorno deben ser decididos polo propio pobo, non impostos desde arriba, e moito menos reducidos a xestos simbólicos.
Desde unha perspectiva espacial e de planificación, desmantelar o muro do apartheid sería probablemente unha das primeiras accións necesarias, para permitir a liberdade de movemento dos palestinos que regresan ás súas vilas e cidades. Os campos de refuxiados presentan unha cuestión particularmente delicada: deberían permanecer como testemuñas de décadas de desprazamento forzado, ou deberían ser substituídos por vivendas dignas integradas en novos tecidos urbanos? Esta é unha decisión que debe vir dos propios refuxiados.
Reconstruír as aldeas destruídas pode ser, de feito, un dos pasos máis viables, se o marco legal e político o permite. O desafío será como equilibrar a autenticidade histórica coas necesidades actuais, asegurando que o retorno non sexa un exercicio de nostalxia, senón un proceso sostible e empoderador.
A pregunta é difícil e con múltiples capas. Así que a miña resposta honesta é: que ocorra primeiro o retorno, dentro dun sistema xusto, democrático e non racista. O retorno non é unha idea sentimental; é un desafío legal, político e de planificación que debe ser abordado con coidado, participación e xustiza.
Hoxe están a ser expulsados da súa terra cunha crueldade industrial. Este roubo está a cometerse polas fillas e fillos doutro pobo que sufriu esa mesma crueldade hai menos de cen anos. A historia repítese cunha traxedia irónica: aqueles que un día sufriron un profundo padecemento, agora están a impolo sobre outros. A crueldade a escala industrial que presenciamos hoxe, especialmente en Gaza, non é só un crime contra o pobo palestino, é unha traizón á humanidade enteira. E aínda así, fronte a esta brutalidade, eu elixo falar do futuro, porque o que máis importa non é a vinganza, senón a xustiza. E a xustiza significa restaurar dereitos, poñer fin á opresión e permitir que todas as persoas que viven nesta terra, independentemente da súa relixión ou orixe, poidan vivir con igualdade, dignidade e paz. O futuro no que eu creo é un no que os palestinos xa non sexan expulsados, negados nin silenciados; no que se respecte e se garanta o noso dereito a vivir libremente na nosa terra. Pero tamén é un futuro no que ninguén máis sexa deshumanizado no noso nome.
Que esta sexa a mensaxe gravada na memoria: A xustiza é o único camiño posible. A igualdade é a única garantía de paz. A dignidade é o dereito de nacemento de todos. E ningún sistema baseado na dominación poderá nunca borrar a verdade nin extinguir a esperanza dun pobo que sabe que ten a razón.
[Fonte: www.luzes.gal]
Sem comentários:
Enviar um comentário