Falece Alonso Montero, titán da lingua e da memoria

O intelectual, mestre de mestres, de radical compromiso social, foi un moi activo militante da loita democrática e da defensa da cultura e o idioma galegos

Xesús Alonso Montero, nunha imaxe do 2023, cunha careta de Antonio Machado

Escrito por Héctor J. Porto 

Non se pode despedir a Xesús Alonso Montero (Vigo, 1928-2026), para sempre inmorrente [cualificativo non aceptado pola Real Academia —que, por certo, presidiu pimpante— pero presto a acudir á súa vizosa fala]. Marcha aos 97 anos sendo un mozo, incansable, alerta, combativo, co sorriso lixeiro nos beizos e o aceno decontado na man para reconducir calquera desavío, listo para devir rabudo mentor se a cousa se pon farruca, pero tamén para botar unha risada. «Estabamos tan afeitos á súa presenza, sempre irradiando vitalidade e entusiasmo —enxalza Henrique Monteagudo, presidente da Real Academia—, que nunca pensabamos que un día nos ía deixar. A verdade é que el tampouco contaba moito con iso. Lembro que, cando na Facultade de Filoloxía o homenaxeamos co gallo do seu 90.º aniversario, comprometeuse a vir e disertar sobre Martín Sarmiento para celebrar os seus 100 anos. Todas as persoas que o escoitabamos, abraiadas pola súa enerxía, demos por certo que así sería». 
 
Dicir que se está fronte un home crucial da cultura galega contemporánea é quedarse curtos, por canto non só foi un titán da defensa e a divulgación da lingua de Rosalía nos tempos escuros senón tamén da memoria democrática. Aí afloraba o vello comunista (militante irredento do PCE, bufanda ou garabata vermella prontas no vestir), marxista recalcitrante, bulideiro antifascista, porfioso republicano, que na súa condición de internacionalista non reparaba no idioma cando se trataba da salvagarda das liberdades e os dereitos civís e laborais. 
 
Unha das expresións máximas desta xenerosidade súa é a columna semanal que publicaba na sección de cultura de La Voz e que chamaba de xeito aquelado Beatus qui legit —algo así como Benaventurado aquel que le—, na que tiñan cabida os mil frontes literarios e cidadáns nos que andaba metido e que, sobre todo, era una fiestra aberta á lembranza das boas xentes do país, algunhas case anónimas ou con nulo protagonismo na gran historia, autodidactas e iletrados, persoas que perderan a vida na Guerra Civil, paseados ata a tapia do cemiterio ou na loita contra o franquismo, ou aqueles que sufriran represión, cárcere e tortura. Aí estaba Alonso Montero, inquebrantable, para ofrecer testemuño, para non permitir o esquecemento, para dar voz a que non a ten ou a tiña rouca. Pero, ai, é que ademais gozaba o narrar, negro sobre branco e tamén tras o atril como engaiolante orador (parecese que nacera non en Vigo senón ao pé do lume do fogar ribeirao de Ventosela no que se criou), virtude apoiada nun inesgotable arquivo mental dos tempos pasados que manexaba con habelencia. Ás veces, iso si, era propenso a extraviar o reloxo, eiva perdoable que compensaba cun douto sentido do humor. Xesús marchou este xoves, levaba unhas semanas feble, só así se permitiu non cumprir coa súa atalaia do Beatus qui legit, que escribía a man porque os ordenadores non eran da súa querenza. 
 
Do tamaño do seu amor polo país dá fe o regueiro de condolencias e manifestacións de agarimo, admiración e lembranza que se desatou este xoves entre autoridades, colegas, persoeiros da cultura, exalumnos e amigos. «A cultura e a intelectualidade quedan orfas dun dos máis importantes pensadores da Galicia contemporánea —lamentaba o conselleiro José López—. Os abundantes recoñecementos que recibiu polo seu labor reflicten a excelsa calidade dos seus traballos, pero tamén a admiración e os afectos colectivos que foi recompilando na súa longa traxectoria profesional e vital. Calquera que teña tratado con Xesús decatábase que a súa gana de coñecer e dar a coñecer era inesgotable». A Real Academia falaba do adeus a «unha figura de referencia da defensa e do estudo da lingua e da cultura galegas e un mestre de mestres», membro de número da RAG e ao mando da institución no período 2013-2017. A presidenta do Consello da Cultura, Rosario Álvarez, cualificou a súa perda como «un pesar fondísimo» para o país e para a institución que ela goberna, «na que el desempeñou un papel determinante nos inicios» da man de Ramón Piñeiro. Salientou a súa relevancia como polígrafo e intelectual, e o seu impulso á recuperación e posta en valor de nomes da cultura como Curros Enríquez, María Victoria Moreno, Amor Ruibal e Florencio Delgado Gurriarán, así como o seu intenso traballo investigador arredor da Guerra Civil e do exilio. 
 
Para o poeta e ex ministro de Cultura César Antonio Molina, Alonso Montero foi un gran mestre. «Sendo moi novo coñecino nunha conferencia que deu na Coruña, na Asociación Cultural Iberoamericana, nos xardíns de San Carlos. En realidade, foi o meu primeiro contacto co galego e a súa literatura», explica agradecido para render eloxio á súa oratoria. 
 
Si, era «un orador extraordinario —coincide Monteagudo— e puxo a súa elocuencia ao servizo da transmisión do saber, enfeitizando as audiencias cun verbo prodixioso que transmitía sabedoría, honestidade e emoción. Foi un intelectual puro, moi representativo do seu tempo pola amplitude e diversidade dos seus saberes, o seu radical compromiso social, político e moral, e a súa entrega á divulgación do coñecemento. En todos nós queda a pegada, o exemplo e a grandeza dunha figura irrepetible». 
 
Moitos coma el téñeno por faro vital. «A miña xeración —terza Antón Vidal Andión, presidente de Galaxia— é filla do Informe (dramático) sobre a lingua galega. Xesús era un home renacentista que abranguía moitos campos do saber, pero non se pode entender a súa figura sen a militancia comunista, ideal que configurou o seu pensamento e a súa acción».
 
Enarborou a súa militancia comunista, ratifica a escritora e académica Marilar Aleixandre, como «bandeira da que amosarse orgulloso, tanto nos tempos da ditadura como noutros en que ser comunista non estaba de moda». Porque o compromiso intelectual de Alonso Montero, razoa, atangue á lingua galega e ao país, pero tamén ás liberdades, «entendendo por isto a defensa da liberdade dos obreiros, as traballadoras, os marxinados». E conclúe: «Orador de palabra incendiaria, ensaísta, sabio enciclopédico, Xesús foi pródigo en coñecementos». 
 
Manuel Rivas: «Xesús levou da man a ese pobo na noite que resistiu o franquismo» 
 
«Dainos, Señor, / un alpendre de sombra e de luar / para cantar. / E un carreiriño de vagalumes / polas hortas vizosas do teu reino». Estes modestos versos de A oración do sapo, de Aquilino Iglesia Alvariño, di Manuel Rivas, que «poderían ser a faísca fundacional dunha cosmovisión», figuran na escolma de lírica galega Poemas ó vagalume (Galaxia, 1997), un libriño preparado por Xesús Alonso Montero que o autor de O lapis do carpinteiro considera un auténtico talismán persoal. «Agora mesmo —corroboraba este xoves—, que estou en Madrid, téñoo aquí comigo». Este poema —«valorado tan atinadamente por Xesús» e que pertence ao libro chave Cómaros verdes— é o centro para falar de Alonso Montero, argúe Rivas. E prosigue: o vagalume, ese ser miúdo mítico na cultura popular —por iso hai tantas maneiras de nomealo—, pode ser o que chaman una alma externada, eses obxectos, lugares ou seres vivos (árbores, abelorios, recantos...) onde os pobos depositan a súa alma. «Iso tamén é Alonso Montero», proclama para enxalzar o seu papel de transmisor, de continuador, de depositario, «da cultura das nosas Luces, a que ergueron os homes e mulleres da Xeración Nós». Rulfo fala, incide Rivas, dun pobo autóctono mexicano que afirmaba que cun verme de luz na man podías atravesar a noite. «E Xesús formaba parte desde carreiriño de vagalumes de Iglesia Alvariño coa súa propia luz. Coas súas investigacións, clases, traballos lingüísticos e nos campos histórico e social, co seu alento aos alumnos, como activista atento, esperto, levou da man a ese pobo na noite que resistiu a adversidade do franquismo».   

Outra escolma marabillosa que elaborou, Escritores: desterrados, namorados, desacougantes, desacougados (Ediciós do Castro, 1981), segue Rivas emocionado, trasladaba tamén ao lector «esa paixón que o movía alén do simple coñecemento, e engadía aí autores non galegos tan queridos para el como Lorca e Machado porque o dos vagalumes é un carreiro compartido». Era, nese mesmo sentido, como din os franceses, un passeur, unha palabra que gusta moito a Rivas, «un barqueiro, o guía que che leva dunha beira a outra, que descobre camiños e atallos en territorios inhóspitos, que descobre outras culturas». Xesús ve con curiosidade e mirada aberta o mundo e comparte, «transmite —profunda o narrador e poeta coruñés— non só ese saber, senón a paixón por comprender; vamos, que pasaba ben o balón, que tamén se adoita dicir».  

Hoxe, supón Rivas, observaba con inquedanza «estes tempos de volta á escuridade», pero sen torcerlle a face porque «Xesús nunca traizoou a esperanza».

[Imaxe: Oscar Vázquez - fonte: www.lavozdegalicia.es]