Tenreiro, primeiro tradutor de Kafka

 

Paz Gago defende a autoría do coruñés da versión española de «A metamorfose», publicada en 1925 na «Revista de Occidente»

                            Ramón María Tenreiro, nun retrato de mocidade

Por X.F.

«Ao espertar Gregorio Samsa unha mañá, tras un soño intranquilo, encontróse na súa cama convertido nun monstruoso insecto». Así se le un dos arranques máis soados da literatura, o da metamorfose de Franz Kafka (Praga, 1883-Kierling, 1924), e que, segundo José María Paz Gago, debe atribuírse a un coruñés: Ramón María Tenreiro.

O catedrático da Universidade da Coruña acaba de publicar na revista praguense Svét Literatury (O mundo da literatura) o artigo Kafka en España. Ramón María Tenreiro, autor da primeira tradución de «A metamorfose» a unha lingua estranxeira. No seu texto, Paz Gago esgrime unha batería de argumentos textuais e editoriais para defender que Tenreiro (A Coruña, 1879-Bine, 1939) é o autor de primeira versión española do soado relato kafkiano.

Esta tradución publicouse por iniciativa de Ortega e Gasset na Revista de Occidente, onde apareceu en 1925 en dúas entregas. Con todo, ao non levar firma especulouse con diversas autorías, desde a exiliada Margarita Nelken a Jorge Luis Borges, este último, grazas a que a versión española da metamorfose apareceu primeiro en revístaa Sur e logo a reimprimió a editorial Losada, atribuíndolla ao autor arxentino, que tardaría aínda anos —non o fixo ata unha entrevista en 1975— en desfacer o equívoco.

Fronte a quen sosteñen que Tenreiro non foi o autor desta tradución —baseándose nunha suposta «falta de empatía» mostrada polo coruñés na súa reseña do proceso e O castelo, tamén para a Revista de Occidente—, Paz Gago reivindica sen fisuras a Tenreiro: «Non dubido en afirmar que é o único posible autor desta versión pioneira». Os argumentos que esgrime son editoriais e lingüísticos.

En primeiro lugar, a Tenreiro aválao a súa condición de editor literario reputado tradutor desde o alemán. Súas son as versións de catro títulos de Goethe e cinco das biografías escritas por Zweig. Máis importante aínda, tamén traduciu a autores alemáns contemporáneos de Kafka: Emil Ludwig, Bernhard Kellermann e H.G. von Keyserling: deste último apareceu a súa versión do mundo que nace en 1926 na propia Revista de Occidente.

Minuciosa análise

En segundo lugar, Paz Gago achega unha minuciosa análise das opcións lingüísticas que caracterizan as traducións do coruñés para apontoar a súa certeza de que Tenreiro si foi o responsable da metamorfose española. Por exemplo, a súa preferencia por «deseguido» fronte a «enseguida» ou a expresión arcaizante «ser mester». Tamén recorre ao termo «farto» con valor adverbial seguido de adxectivo e outras locucions igualmente pouco frecuentes como «a pouco» e «ao momento». Ademais, para o investigador resulta determinantes a presenza de opcións léxicas como os significados cos que Tenreiro recorre a palabras como «magoar», «pillo» e «pupitre», así como o uso de «lindo», para adxectivar tantas persoas como cousas, e o adxectivo «axuizado».

«Todas estas coincidencias textuais tan concretas non poden ser froito do azar senón que serven de proba irrefutable para demostrar que a histórica versión aparecida na revista dirixida por Ortega e Gasset é obra inequívoca do máis experto tradutor da literatura alemá que colaboraba asiduamente en Revista de Occidente: Ramón María Tenreiro», conclúe Paz Gago.

Un escritor culto e políglota que foi deputado e cultivou o articulismo en prensa

Ramón María Tenreiro Rodríguez non só foi un destacado tradutor do alemán, senón que en vida publicou varios libros propios e cultivou o artigo de prensa. En La Voz de Galicia as súas columnas foron habituais nos anos da Segunda República, cando a súa firma era unha das máis lidas do diario. Esas colaboracións dan fe do seu fino estilo pero tamén da diversidade dos seus intereses e preparación, xa que tanto podía reflexionar sobre 1898 e a cuestión de España como analizar os resultados ligueiros da fin de semana. Ademais, o propio Tenreiro afirmaba que La Voz era o diario que lle abriu o mundo da lectura «sen tempo nin fronteira».

Nesta época tamén se desenvolveu a súa faceta política. Nas eleccións de xuño de 1931 foi elixido deputado pola Coruña. Primeiro militou na ORGA e logo en Esquerda Republicana, o partido fundado polo seu amigo Manuel Azaña. Tamén lle unía un vínculo especial a Picasso, a quen visitou en París, un encontro do que saíu unha reportaxe para a revista Casa América Galicia e que La Voz reproduciu en 1960.

En 1936 foi nomeado secretario da embaixada española en Berna e en Suíza morreu en 1939. Culto e políglota, Tenreiro representa unha España de vocación progresista que se truncou coa Guerra Civil.

 

[Fonte: www.lavozdegalicia.es]