François Jullien: «Non existe unha identidade cultural porque a cultura nin nace nin morre»

«Resulta máis fácil mobilizar as emocións negativas que atraer a intelixencia», lamenta o pensador galo 

Un artigo de ÁLVARO SOTO 

Pensar que, por exemplo, a baguette, o queixo e o viño conforman a identidade cultural francesa é «unha bobada». A identidade cultural non existe, cre o filósofo e sinólogo francés François Jullien, que titulou así o seu novo libro, publicado polo selo Taurus e que presentou estes días pasados en Madrid. Jullien, de 65 anos, un dos pensadores máis respectados do país galo, non ve sentido ás reivindicacións identitarias que buscan profundar as diferenzas. 

-As bandeiras, os himnos... ¿Convértense no refuxio de quen negan a súa responsabilidade como cidadáns? 

-Debemos distinguir entre a identidade do suxeito e a identidade cultural. Eu teño unha identidade como suxeito desde o meu nacemento ata a miña morte. Pero non existe unha identidade cultural porque a cultura nin nace nin morre. As culturas están dispoñibles para que os suxeitos, coa súa identidade persoal, poidan desenvolverse a través dos seus recursos culturais, que non é o mesmo. A identidade cultural só se pode definir con clichés, estereotipos, imaxes fixas, pero, claro, ten unha función ideolóxica para crear adhesións. A cultura non é o refuxio da identidade, senón o conxunto de actividades e de recursos que permiten o desenvolvemento do suxeito. E eses recursos deben estar dispoñibles para quen os queiran explorar e explotar. 

-Pero os cidadáns cada vez máis abdican da súa responsabilidade individual para botarlle a culpa a outros: ao Estado, ás empresas... 

-A culpa é compartida. Un cidadán ten a responsabilidade de distinguir entre o democrático e o demagóxico. Pero tamén está o papel do Estado, ao que lle resulta máis fácil mobilizar as emocións negativas que atraer a intelixencia. É máis custoso pór a traballar a intelixencia. 

-Para que se produza un desenvolvemento da responsabilidade individual é básica a educación... 

-A educación ten a función de facer que os cidadáns poidan acceder aos recursos. Non posuílos, senón acceder a eles. E aí hai algo que debe emanar do Estado, que é a educación. O primeiro recurso é a lingua, pero actualmente existe unha renuncia a unha utilización desenvolvida da lingua. A clase política francesa emprega unha lingua francesa cada vez máis pobre, así que a min me encantou que o novo Goberno que encabeza Emmanuel Macron teña aberto o vocabulario porque é moito máis cómodo manipular á xente con eslóganes que facerlles reflexionar con pensamentos articulados. 

-Entón, ¿a que debe o seu prestixio o concepto de identidade cultural? 

-Ao seu carácter ilusorio, a ser un produto idealista. Cando falamos de identidade cultural estamos a falar de afectos, de medos, de identificacións colectivas... O nazismo descansou sobre a identificación colectiva da raza aria. É máis perezoso e máis covarde esconderse na identidade cultural, pero é o xogo entre a democracia e a demagoxia. E un, como ser humano, debe elixir entre unha construción democrática ou unha construción demagóxica. De aí a importancia de arroxar luz sobre o debate público e de crear conceptos efectivos que sirvan para eliminar esas ilusións creadas e esas nocións vagas e inconsistentes baseadas en imaxes estereotipadas que mobilizan, pero non politicamente, senón demagógicamente. 

O filósofo e sinólogo francés François Jullien afirma que o auxe do nacionalismo que vive Europa explícase na utilización perniciosa dos afectos e o medo. 

-O nacionalismo apela á conciencia identitaria e xa que logo, ao afecto, á emoción negativa, ao medo como capacidade de mobilizar á colectividade. Ademais, o nacionalismo necesita outro nacionalismo para enfrontarse porque si existe unha identidade, é totalmente diferente ás outras. Por iso hai que esquecerse da identidade cultural e centrarse nos recursos culturais. A lingua é un recurso cultural. A cociña, as paisaxes, a tensión entre o mar e a montaña son recursos. E estes recursos non pertencen ao discurso do Estado-nación, que é algo caduco. España, por exemplo, debería pensar nunha comunidade ibérica ou hispánica en lugar de encerrarse no concepto de Estado-nación. 

-A crise catalá non está a deixar demasiadas físgoas para visións máis amplas. 

-Creo que España ten unha ocasión única para reflexionar sobre si mesma. Pode aproveitala ou non, pero a min, como europeo, é un asunto que non me resulta alleo. España debe reflexionar río arriba: que é o ibérico, o hispano, e como organizalo politicamente; o europeo, a dualidade de linguas como écart, como espazo común que desenvolve unha tensión da que apareza algo común activo que enriqueza a todos. 

-E mentres Europa discute sobre estes asuntos, China toma o poder global... 

-Si non construímos Europa, estaremos sometidos por China. Acabamos de ver ao 19.º Congreso do Partido Comunista falar de imperialismo e de dominación mundial. Si seguímonos pelexando entre casteláns e cataláns, acabaremos sendo escravos de China, sometidos a China. É a nosa responsabilidade.

[Imaxe: CLAUDE TRUONG-NGOC - fonte: www.lavozdegalicia.es]