Perfecto Feijoo / Museo de Pontevedra
Escrito por David
M. Sobrino Platas
Este 25
de agosto cúmprense 168 anos do nacemento de Perfecto Feijoo Poncet, unha
figura ligada á historia cultural de Pontevedra e ao proceso de recuperación,
dignificación e difusión da música tradicional galega entre finais do século
XIX e as primeiras décadas do XX. Farmacéutico de profesión, gaiteiro,
investigador do folclore e impulsor de Aires d’a Terra, a súa
biografía atravesa ámbitos tan diversos como a música, a vida intelectual, a
farmacia e mesmo o Entroido pontevedrés.
Perfecto Feijoo
naceu en Pontevedra o 25 de agosto de 1858, nunha vivenda da rúa
Real situada na esquina coa rúa Isabel II. A súa vida remataría tamén na cidade
do Lérez, o 10 de xuño de 1935. Entre ambas as datas desenvolveu unha
actividade que deixou pegada tanto na cultura musical galega como na memoria
urbana pontevedresa. O Consello da Cultura Galega sitúao entre os principais
impulsores da recuperación do repertorio tradicional nun momento no que as
transformacións sociais estaban facendo retroceder moitas das manifestacións
musicais vinculadas ao mundo rural.
De Farmacia en
Santiago á botica da Peregrina
Feijoo
estudou Farmacia na Universidade de Santiago de Compostela, onde
obtivo a licenciatura en 1877. A súa primeira etapa profesional levouno a
Madrid, onde entrou en contacto cun ambiente no que se cruzaban profesión,
política e vida cultural. Despois regresou a Pontevedra e quedou ligado durante
décadas á coñecida botica da Peregrina, situada nun dos puntos máis
transitados da cidade.
A farmacia
acabaría tendo unha función que ía moito máis alá da venda de medicamentos. A
súa rebotica e o banco de pedra do exterior convertéronse nun espazo
habitual de conversa, encontro e debate. Por alí pasaron persoas
relacionadas coa política, as letras, a música e as artes, nunha Pontevedra na
que este tipo de faladoiros formaban unha parte importante da vida social.
Entre os nomes
relacionados con aquelas reunións aparecen Eugenio Montero Ríos,
Práxedes Mateo Sagasta, Pablo Iglesias, Emilia Pardo Bazán, Miguel de Unamuno
ou Ramón María del Valle-Inclán, ademais de intelectuais e artistas
vinculados directamente á cidade. O Museo de Pontevedra lembra que o faladoiro
de Feijoo convivía e competía con outros círculos pontevedreses, como os
relacionados con Casto Sampedro ou Jesús Muruais.
A súa carreira
farmacéutica tampouco quedou limitada á atención da botica. Exerceu
responsabilidades no ámbito sanitario e profesional, foi subdelegado de
Farmacia durante décadas, inspector de xéneros medicinais da Aduana de Marín e
farmacéutico honorario da Casa Real, e recibiu a Medalla do Traballo
despois de medio século de exercicio profesional.
Pero foi
precisamente arredor daquela farmacia onde tomou forma a parte da súa obra que
acabaría tendo maior transcendencia para a historia da música galega.
Un
farmacéutico detrás da gaita
A afección de
Feijoo pola música tradicional viña de atrás. Percorrera festas e romarías e
interesárase polos repertorios que escoitaba fóra dos ámbitos académicos.
Recibiu formación musical e aprendeu a tocar a gaita con Manuel
Villanueva, gaiteiro de Poio. Co tempo sería coñecido como ‘O
Gaiteiro do Lérez’, denominación que sintetizaba unha faceta que acabou
ocupando unha parte central da súa vida.
O contexto no que
desenvolveu ese interese resulta clave para entender a súa importancia. A
música que Feijoo recollía procedía en boa medida da transmisión oral: alalás,
foliadas, muiñeiras, cantos de fiada, coplas de cego, cantigas e outras
composicións que se conservaban nas aldeas a través das sucesivas
xeracións.
O seu propósito
non era simplemente empregalas como materia para crear un espectáculo. Había
tamén unha vontade de recoller repertorios, instrumentos, formas de
vestir e modos de interpretación que podían desaparecer. Esa actividade
sitúao dentro dun movemento máis amplo de interese polo patrimonio popular
galego que avanzaba en paralelo ao desenvolvemento do galeguismo cultural.
Anos despois, ao
explicar o sentido daquela iniciativa, o propio Feijoo resumiría a súa
intención como a de “llevar al ánimo y gusto de todos aquella música que yo oí
centenares de veces en los campos de mi tierra”.
1883: nace
Aires d’a Terra
O paso decisivo
produciuse en 1883, cando Perfecto Feijoo impulsou xunto con varios
amigos Aires d’a Terra, considerada a primeira das agrupacións do
modelo que posteriormente sería coñecido como os coros galegos.
O grupo reunía voces
con instrumentos vinculados á tradición popular. Gaita, tambor,
pandeiro, pandeireta, triángulos, cornas ou zanfona entraban nunha
proposta escénica que tamén incorporaba indumentaria tradicional e un
repertorio procedente en boa medida da recollida oral. Instrumentos,
fotografías e abundante documentación relacionados con aquela experiencia
forman actualmente parte dos fondos do Museo de Pontevedra.
Aires d’a Terra /
Commons
Entre os
integrantes de Aires d’a Terra estiveron figuras como Víctor Said
Armesto, Carlos Gastañaduy, Víctor Cervera Mercadillo ou Leoncio Feijoo. Co paso dos
anos tamén participaron Enrique Campo Sobrino, Francisco Portela Pérez e Alfonso
Daniel Rodríguez Castelao.
O proxecto
tardou, con todo, en consolidarse publicamente. O Consello da Cultura Galega
sinala que durante anos atopou incomprensión nunha parte da sociedade. A súa
presentación en Madrid durante o Entroido de 1901 e,
especialmente, unha conferencia-concerto no Ateneo contribuíron a darlle unha
proxección que superou o ámbito pontevedrés.
O que comezara
arredor dun grupo de amigos acabou converténdose nun modelo para novas
agrupacións dedicadas á música e ao baile tradicional galegos. A pegada
pode observarse en formacións posteriores. O propio Real Coro Toxos e Froles de
Ferrol naceu inicialmente baixo a denominación de Coro Feijóo ‘Toxos e Froles’,
nunha referencia explícita ao precedente pontevedrés.
A relevancia histórica
de Aires d’a Terra, polo tanto, non reside unicamente en ser o primeiro. A
agrupación contribuíu a establecer unha maneira de presentar o patrimonio
musical galego nos escenarios e participou nun cambio na consideración social
dun repertorio e duns instrumentos estreitamente asociados ata entón ao mundo
popular e rural.
Un dos aspectos
da actividade de Feijoo foi precisamente a revalorización da figura do
gaiteiro. Nunha época na que determinados ambientes urbanos podían mirar
estas manifestacións como expresións dunha cultura rural afastada dos modelos
musicais considerados cultos, Aires d’a Terra colocounas no centro das súas
actuacións.
O proceso non
consistiu unicamente en recuperar pezas. Había unha dimensión visual e
escénica: os compoñentes aparecían vestidos con indumentaria que pretendía
representar formas tradicionais galegas, mentres o repertorio e os instrumentos
construían unha imaxe identificable da cultura do país.
O propio traballo
de Feijoo tamén implicaba escoitar, lembrar, anotar e reconstruír
melodías. O arquivo xerado ao longo dese proceso converteuse posteriormente
nunha fonte para o coñecemento da música tradicional de finais do século XIX e
comezos do XX.
Aires d’a Terra
levou esta proposta a diferentes cidades galegas e tamén fóra de Galicia. Houbo
actuacións en Madrid e O Porto, e en 1914 a formación realizou unha
importante xira pola Arxentina, onde a presenza dunha numerosa
colectividade emigrante ofrecía un público especialmente receptivo a unha
agrupación que chegaba desde Galicia cun repertorio construído arredor da
cultura tradicional.
Aquela viaxe
americana sería tamén o capítulo final da agrupación. O elevado número de
actuacións e as tensións xurdidas durante a xira desgastaron o proxecto. Aires
d’a Terra disolveuse en 1914, pero a fórmula que Feijoo impulsara xa se
estendera a outras localidades galegas.
1904: cando a
música tradicional galega entrou no gramófono
Se a creación do
coro foi un primeiro fito, o outro gran momento da traxectoria musical de
Perfecto Feijoo chegou en 1904.
O empresario
coruñés Pedro Ferrer, editor de Portfolio Galicia,
promoveu a chegada á Coruña dun equipo da Compagnie française du gramophone.
A tecnoloxía de gravación sonora atopábase aínda nunha fase inicial e a
compañía desprazaba estudos móbiles para rexistrar intérpretes en diferentes
lugares.
Aires d’a Terra
situouse diante daqueles equipos e deixou unha serie de rexistros que hoxe
están considerados as primeiras gravacións conservadas da música
tradicional galega. O Arquivo Sonoro de Galicia conserva exemplos daquelas
lousas, entre eles interpretacións de ‘Foliada de montaña’, ‘Foliada das Rías
Baixas’ ou ‘Canto de fiada’.
As fontes ofrecen
cifras diferentes segundo se fale dos temas rexistrados durante as sesións ou
dos rexistros finalmente conservados e restaurados. O proxecto de recuperación
realizado por Ouvirmos sinala que se chegaron a gravar 22 temas,
mentres que a Biblioteca Nacional de España e o Consello da Cultura Galega
documentan dezaoito rexistros históricos recuperados daquela
experiencia.
Máis alá desa
diferenza documental, o alcance do episodio é claro: aquelas lousas permiten
escoitar hoxe unha interpretación da música galega realizada hai máis de 120
anos.
A primeira
zanfona que quedou rexistrada nunha gravación
Feijoo non se
interesou unicamente pola gaita. Outra das súas preocupacións foi a zanfona,
un instrumento cunha longa presenza histórica en Galicia pero que a finais do
século XIX atravesaba unha situación de retroceso.
Nas sesións de
1904 empregouse unha zanfona para acompañar as coplas de cego. A
documentación sobre a historia da música galega considera ese rexistro
como a primeira gravación coñecida dunha zanfona no mundo, o que
engade unha dimensión internacional ao legado fonográfico de Aires d’a Terra.
A relación de
Feijoo co instrumento non foi circunstancial. O patrimonio relacionado coa
zanfona que deixou inclúe instrumentos e documentación que posteriormente
resultaron útiles para estudar a súa tradición en Galicia. O Consello da
Cultura Galega destaca, ademais, que Galicia conserva unha concentración
especialmente importante de exemplares históricos deste instrumento.
As gravacións de
Aires d’a Terra tiveron continuidade comercial. En 1911 apareceron
novos discos baixo o selo Odeón, e algunhas das lousas conservadas no
Arquivo Sonoro de Galicia permiten seguir escoitando interpretacións asociadas
a Feijoo e ao seu coro.
Un
investigador ademais de intérprete
O labor musical
de Perfecto Feijoo tampouco quedou reducido aos escenarios. Participou nos
debates da época sobre a música tradicional e publicou textos dedicados á
gaita.
Baixo o título
de ‘La gaita gallega’ reuniu artigos arredor do instrumento,
nun momento no que músicos e investigadores discutían sobre repertorios,
interpretación, construción e recuperación da tradición. Nalgúns dos seus
textos xornalísticos utilizou precisamente o alcume de ‘O Gaiteiro do
Lérez’.
Tamén elaborou a
súa propia versión da ‘Alborada de Rosalía de Castro’, unha
cuestión que deu lugar a unha coñecida controversia con Casto Sampedro sobre a
reconstrución da melodía á que Rosalía facía referencia nos seus escritos.
Feijoo estreou a súa proposta en Mondariz en 1913 e publicouna anos máis tarde.
Estes episodios
permiten entender que o seu traballo non respondía unicamente ao interese dun intérprete.
Feijoo participou activamente nunha cuestión que estaba a cobrar importancia na
cultura galega da época: como recuperar un patrimonio transmitido
oralmente e como trasladalo aos novos formatos culturais sen perder a súa
identidade.
Ravachol: o outro
habitante da botica que acabou facendo historia
A historia de
Perfecto Feijoo ten ademais un protagonista inesperado que, co paso do tempo,
alcanzou unha popularidade propia: o papagaio Ravachol.
Segundo a
información recompilada polo Museo de Pontevedra, o animal chegou ás mans de
Feijoo arredor de 1891 e instalouse na farmacia da Peregrina.
Alí permaneceu máis de dúas décadas, escoitando clientes, empregados,
visitantes e participantes nas tertulias.
O loro Ravachol / Museo de Pontevedra
O papagaio aprendeu palabras, expresións e mesmo maneiras
de responder aos que entraban na botica. Entre as frases que quedaron asociadas
á súa memoria figuran “Don Perfeuto, xente na tenda”, “Aquí non se fía” ou “Se
collo a vara”.
O animal acabou incorporándose á paisaxe social da
cidade. O seu vocabulario irreverente, as interrupcións e as respostas aos
visitantes fixeron que aparecese en numerosas anécdotas locais e mesmo que
participase, en 1900, nunha representación teatral, aínda que a súa tendencia a
abandonar o guión obrigou a retiralo da escena.
Ravachol morreu o 26 de xaneiro de 1913. A
noticia provocou unha resposta pública que mesturou a parodia funeraria coa
tradición carnavalesca. Houbo velorio, comitiva, música e un multitudinario
enterro simbólico que atravesou as rúas de Pontevedra. Aires d’a Terra
participou na despedida diante da propia farmacia de Feijoo.
Décadas máis tarde, en 1985, aquela historia
recuperouse como parte do Entroido pontevedrés. O Enterro do Papagaio
Ravachol converteuse desde entón nun dos actos que pechan as
celebracións da cidade. Deste modo, unha das tradicións festivas máis
recoñecibles da Pontevedra actual continúa directamente ligada á figura e á
botica de Perfecto Feijoo.
Boa parte do material que permite reconstruír actualmente
esta historia atópase no Museo de Pontevedra. Fotografías,
documentos, instrumentos e outros obxectos vinculados a Perfecto Feijoo, á súa
botica e a Aires d’a Terra forman parte das súas coleccións.
O Arquivo Sonoro de Galicia do Consello da
Cultura Galega conserva tamén lousas e dixitalizacións de gravacións
do coro, permitindo que o son daquela experiencia iniciada no século XIX
continúe accesible máis dun século despois.
Ese legado documental explica en boa medida a posición
que Perfecto Feijoo ocupa na historia cultural galega. A súa actividade
desenvolveuse nun momento no que aínda non existían as ferramentas actuais da
etnomusicoloxía nin os sistemas modernos de rexistro audiovisual. Recoller
unha melodía significaba escoitala, memorizala ou transcribila; conservar un
son comezou a ser posible precisamente durante a súa propia vida.
Feijoo estivo situado nesa fronteira histórica. Primeiro
recuperou repertorios mediante a transmisión persoal e o traballo de campo;
despois levounos aos escenarios e, finalmente, participou na chegada dunha
tecnoloxía que permitía fixalos fisicamente nun disco.
168 anos despois
Perfecto Feijoo morreu en Pontevedra o 10 de xuño
de 1935, aos 76 anos. Para daquela, o panorama da música tradicional galega
xa era moi diferente ao que atopara cando comezou a súa actividade décadas
antes.
O modelo aberto por Aires d’a Terra continuara a través
doutras agrupacións; a gaita adquirira unha nova presenza nos escenarios; parte
do repertorio recollido fora documentado e difundido; e aquelas primeiras
gravacións de 1904 iniciaran unha historia fonográfica que hoxe constitúe por
si mesma patrimonio cultural.
A súa propia biografía quedou ademais entrelazada coa de
Pontevedra: a botica da Peregrina, os faladoiros, Aires d’a Terra, a
gaita e o papagaio Ravachol forman capítulos dunha mesma historia.
Este 25 de agosto de 2026, 168 anos despois
do seu nacemento, a figura de Perfecto Feijoo permite volver a unha etapa
decisiva na maneira de entender e preservar a música popular galega. O
farmacéutico pontevedrés que reuniu amigos arredor dunha botica acabou
impulsando unha agrupación pioneira, participou nas primeiras gravacións da
tradición musical do país e deixou materiais que hoxe permiten coñecer sons,
instrumentos e repertorios dunha Galicia que estaba a entrar no século XX.
[Fonte: www.historiadegalicia.gal]
