Trampantollo, o pracer de deixarse enganar pola arte

O Museo Thyssen repasa os trucos e ilusións máis audaces e sedutores da historia da pintura na exposición «Hiperreal». «O trampantollo esixe unha mirada lenta, morosa e próxima do espectador, que é parte do engano», advirte Mar Borobia, a comisaria

Detalle dunha das obras expostas na mostra «Hiperreal». Víctor Casado | Efe

Escrito por MIGUEL LORENCI

«Todo o que engana seduce», advertía Platón na república. E seducir a un espectador encantado con deixarse enganar polas ilusións pictóricas máis audaces é o que fai a exposición Hiperreal. A arte do trampantollo, que o museo Thyssen acolle ata o 22 de maio. É unha mostra «moi desexada» que esixiu catro anos de traballo e para a que Mar Borobia, a súa comisaria, reuniu máis dun centenar de obras datada entre os séculos XV e XXI.

Facer trampas ao ollo para que vexamos, e creamos, o que non é, é unha secular tradición artística que orixinou a expresión francesa trompe l'oeil e o portentoso e expresivo vocábulo español trampantojo. E a esas fantásticas e convincentes trampas visuais dedícase Hiperreal, unha celebración dos logros dese gran desafío á percepción. Un xogo no que participaron artistas de todas as épocas empeñados en facer dubidar ao espectador do que está a ver.

Unha das pinturas da nova exposición do museo Thyssen. Víctor Casado | Efe

«Nunca somos enganados do todo. Sabes desde o principio que o que ves ten truco, pero a sensación é tan poderosa que che deixas enganar con pracer. Acéptalo, como aceptas o cine sabendo que é unha trampa fabulosa». Así resume o espírito da exposición Guillermo Solana, director artístico do Thyssen.

«Como dicía Coleridge, a literatura é a suspensión voluntaria da incredulidade, e a exposición fai o propia coa pintura», agrega. E é que enganar ao espectador facendo pasar o pintado ou esculpido polo que non é mediante as leis da óptica e a perspectiva é un fascinante truco cuxos primeiros exemplos se coñeceron a través de textos gregos.

O trampantollo é, pois, unha constante nas artes, con períodos de gran florecemento, como o Renacemento ou o Barroco, e que decaeu tras o Romanticismo «sen chegar a desaparecer nunca».

Nos seus oito secciones, a exposición percorre sete séculos. Hai pezas de Van Eyk e Mantegna de mediados do século XV nas que xa vemos como os personaxes pintados parecen esculpidos ou escapan dos límites do cadro. Un tema recorrente cuxo exemplo máis coñecido é talvez Fuxindo da crítica, óleo pintado por Pere Borrell do Caso en 1874 e que cede o Banco de España.

A mostra é un heteroxéneo e interesante viaxe polos vaivéns do enganoso xénero que inclúe obras de Arcimboldo, Dalí, Antonio López ou César Galicia, quen esvaece os límites entre fotografía e pintura. Acaba cunha obra do escultor Isidro Blasco, encargada ex profeso para a ocasión, e que é unha recreación tridimensional dunha paisaxe urbana de Nova York.

Xénero filosófico

«Ao longo da historia, o trampantollo chegou a ter unha reputación de arte para nenos, para bobos e para xente inxenua, pero non ten nada de vergoñoso», afirma Solana. Lonxe é esa presunta inxenuidade, cre o director do Thyssen que «é talvez o xénero máis filosófico, porque é metapictórico, de modo que a ilusión que ás veces parece inxenua é o obxecto da reflexión máis complexa». Lembra ademais Solana que o trampantollo «esixe unha técnica moi depurada para que funcione o engano».

Hiperreal é un festín para os ollos e para a mente do espectador que acepta e goza dun xogo cuxa resolución coñece. «O trampantollo esixe unha mirada lenta, morosa, próxima do espectador, que forma parte de todo o engano nunha complicidade fascinante co pintor», di Mar Borobia.

Mar Borobia, comisaria da exposición «Hiperreal. A arte do trampantollo». Á dereita, «Aparellos de cetrería nun nicho», óleo de Christoffel Pierson (A Haia, 1631-Gouda, 1714) cedido pola National Gallery of Art de Washington. Efe | Europa Press

Organizada coa colaboración da Comunidade de Madrid, o centenar longo de obras que reúne proceden de museos e coleccións particulares de todo o mundo. Pero as obras ordénanse por materias e escenarios, á marxe da súa data de execución. Resáltase así a continuidade do secular xénero, «que segue moi vivo nos nosos días e que saltou dos lenzos aos muros de moitos edificios ás beirarrúas e ás paredes».

Iníciase co apartado Posta en escena, dedicado ao bodegón, xerme do xénero. Segue con Figuras, encadres e límites, sobre o engano a través do marco pintado. Ocos para curiosos ocúpase de representacións de fornelas, vans ou armarios, con obxectos diversos que sorprenden polo seu ilusionismo. Muros finxidos: taboleiros e paredes incide nestas superficie como escenarios para exhibir obxectos que mostran a pericia do pintor. Desorde perfecta ocúpase os recunchos de artista e os chamados quodlibet, un subxénero do trampantollo cos útiles dos pintores. Chamada aos sentidos reúne obras que xogan coas esculturas e as flores. O percorrido acaba con Renovación americana, sobre a evolución do xénero nos Estados Unidos, e Trampantollo moderno, con pezas que destacan a habilidade e a imaxinación dos seus autores.

As uvas de Zeuxis e a cortina de Parrasio

O termo trampantollo -do francés trompe l'œil- apareceu por primeira vez nun dicionario de Belas Artes de 1806, aínda que xa fora utilizado como título dunha pintura en 1800. Os seus primeiros exemplos achámolos en mosaicos e pinturas murais de Grecia e Roma, con moitas referencias á arte ilusionista e á capacidade dos artistas de reproducir a natureza na literatura da época.

O máis famoso episodio nárrao Plinio, que conta como os pintores Zeuxis e Parrasio compiten coas súas habilidades. O realismo das uvas pintadas polo primeiro é tal, que os paxaros se achegan para comelas, mentres que Parrasio presenta unha pintura que representa unha cortina. Zeuxis pídelle que a retire para poder admirar así a súa obra, pero dáse conta de que caeu no engano e recoñece a gran habilidade do seu opoñente.

Este relato, moi popular durante o Renacemento, levou a moitos artistas a emulalo e crear nas súas obras ese efecto de falsa realidade mediante os máis variados recursos e técnicas. Xunto ao hábil uso da perspectiva, o escorzo ou os efectos lumínicos, os pintores introduciron todo tipo de xogos visuais, como elementos que se proxectan fóra do cadro e invaden o espazo do espectador, insectos que parecen posados sobre o lenzo, ou materiais e texturas reproducidas con tal detalle que conseguen enganar e fascinar a quen os mira.

 

[Fonte: www.lavozdegalicia.es]