Escrito por L. C. Carballal
Acaba de se pór na Rede a nova versión do Dicionario bilingüe castelán-galego da RAG (DRAGBIL), que xa non era sen tempo. Como seguea se demorar a ”gramática oficial do
galego”, cando xa tódalas demais linguas españolas contan con unha, mesmo
linguas sen status de oficialidade como o asturiano ou o aragonés.
Sinto ser un
estragafestas, mais a iniciativa, en principio boa, chega con grandes carencias
a pouco que examinemos o dicionario. Que esta nova versión do anterior
dicionario bilíngüe castelán-galego chegue aos 26.000 lemas cando o anterior,
en formato libro, tiña 25.000 di moito ou máis ben moi pouco do traballo feito,
dado que a anterior versión se publicou no 2004: en máis de vinte anos unicamente engadiron mil
lemas máis! Pro as carencias non só numéricas, senón tamén do tratamento
lexicográfico das propias entradas.
Comprobemos con
algúns exemplos as insuficiencias do novo dicionario:
Tomamos catro
palabras sinónimas ou case do dicionario da RAE (DLE): antinatural,
contranatural, desnatural e innatural, destas só unha existe no dicionario da
RAG: contranatural, pola contra, as catro si figuran no dicionario Estraviz:
antinatural, contranatural, desnatural e inatural; se queremos ver a súa tradución
no DRAGBIL unicamente podemos en antinatural e contranatural, as únicas que
figuran e resulta sorprendente que neste dicionario se acepte “antinatural”
como palabra galega, cando non se recolle no dicionario xeral da RAG, así mesmo
no Rinodicionario castelán-galego hai tradución pra antinatural e
contranatural, mais tampouco pra desnatural nin innatural, adxectivos
perfeitamente válidos na lingua portuguesa, onde, por certo, “desnatural” non é
unha verba en desuso coma en castelán.
Queremos traducir
un texto que nos fala das cinco especies de álcidos que se presentan máis
comunmente nas nosas costas, en castelán: alca común, arao aliblanco, arao
común, frailecillo atlántico e mérgulo atlántico; cuxas denominacións galegas
son segundo a listaxe dos ”Nomes galegos das aves de Galicia e de España”
(NGAGE) da RAG: arao carolo, arao de ás/alas brancas, arao dos cons, arao
papagaio e araíño atlántico; e ao consultarmos o DRAGBIL obtemos estes
resultados paupérrimos resultados: alca – ø, arao – ø, frailecillo – arao e
mérgulo – ø; claro que se consultamos o DRAG a palabra “arao” non acharemos
ningunha distinción de especies, aínda que na entrada “carolo” encontramos a
descrición da Alca torda na súa acepción 11. No Rinodicionario achamos
estes: alca común – arao romeiro, arao – ø, frailecillo atlántico – arao
papagaio / arao de altura e mérgulo – ø. E temos que recorrer ao dicionario
Estraviz pra atoparmos as varias denominacións pras cinco especies consultando
as voces: arau, airo ou papagaio-do-mar, mais isto esixe ter coñecemento destes
nomes galego-portugueses. Resúltame penoso comprobar a total descoordinación
entre os diferentes dicionarios e vocabulario da propia RAG, pois nada máis
sinxelo que incorporar a listaxe cos nomes das aves en galego tanto ao
dicionario xeral coma ao bilíngüe.
Buscamos a
tradución de “habitación” nas acepcións de “parte tabicada dunha vivenda fóra
das destinadas a cociña, baño e corredor” e nos dá: cuarto, peza e estancia; e
na de “parte dunha casa pra durmir” e dá: cuarto e dormitorio. Nesta última
acepción o dicionario da RAG ofrece tres sinónimos máis: alcoba, apousento e
cámara. Se os buscamos por alcoba, aposento e cámara no dicionario bilíngüe
aparecen as tres palabras, así: alcoba – alcoba e dormitorio; aposento –
apousento, alcoba, cuarto e dormitorio; e cámara – cámara; pro non en
“dormitorio” que só ofrece dormitorio e cuarto. Os sinónimos deben selo en
calquera dos lemas.
O verbo “ulir” só
é sinónimo de “cheirar” en dúas acepcións, segundo o DRAG: “percibir olor” e
“despedir olor”, no resto das acepcións unicamente “cheirar” é admitido; mais
no DRAGBIL amplíase a sinonimia de “ulir” con “cheirar” a “dar indicio de
algo”, algo non recollido no DRAG.
O lema
“callejero” tradúcese por “rueiro” e “ruador”, mais a primeira palabra como
adxectivo non se recolle no DRAG, que a recolle como substantivo con tres
acepcións ben diferentes, e a segunda non aparece no DRAG. Curiosamente
“rueiro” si aparece no dicionario Estraviz como adxectivo e “ruador”, só
aparece no Dicionario de Dicionarios co significado de “(persoa) amiga de andar
de festas e ruadas”, xunto co seu sinónimo “ruadeiro”.
Na entrada
“polvo” achamos a expresión “echar un polvo” traducida como: botar un foguete,
fochicar, foder. Poderíase ampliar os sinónimos con: ”botar un canivete, botar/dar
un ferrete”, ambos recollidos no dicionario Estraviz e pouco sospeitosos de
lusismos, dado que non figuran como tais no dicionario portugués Priberam.
Curiosamente non aparece o lema “follar”, aínda que si “joder”.
O lema “teta”
tradúcese por “teta, mama, peito, seo”, mais falta “chucha”, forma familiar
recollida no DRAG, que tamén ten as acepcións de “galiña” e “beixo”, ambas si
incluídas nos seus lemas respectivos: “gallina” e “beso” polo DRAGBIL.
No DRAG a entrada
“maior” ofrece dous sinónimos na súa primeira acepción: meirande e mor, mais no
lema de “mayor” do DRAGBIL só aparecen como traducións: maior e meirande.
Noutros lemas como “agua” a variante considerada menos recomendábel polo DRAG
aparece entre comiñas angulares simples “˂agua˃”
trala máis recomendábel “auga”, así tamén sucede con outras traducións: rubio
> louro, ˂loiro˃; alambre > arame, ˂aramio˃;
avispa > avespa, avéspora,
nespra, ˂vespa˃; cerrar > cerrar, ˂zarrar˃;
color > cor, ˂color˃; condenar > condenar, ˂condanar˃;
cuchara > culler, ˂cullar˃; decir > dicir, ˂decer˃;
dolor > dor, ˂dolor˃ etc.
Noutros casos
onde aparecen ao menos dous sinónimos posíbeis como tradución ao lema castelán,
soamente o primeiro é usado nos exemplos de uso, así: aire > aire, ar;
bodega > bodega, adega; cabra > cabra, godalla, xena; cangrejo >
cangrexo, caranguexo; enfermo > enfermo, doente; oír > oír, ouvir;
palacio > palacio, pazo; pestaña > pestana, perfeba; presupuesto >
presuposto, orzamento; roca > roca, rocha (no DRAG a entrada “roca” remite a
“rocha” como forma preferente); ventana > ventá, fiestra, xanela etc. Dando
preferencia de uso por posición e emprego nos exemplos á palabra coincidente ou
máis próxima do lema castelán, na maioría dos casos, axudandodestarte á
desaparición do noso léxico diferencial.
A fraseoloxía
tampouco é excesiva, se se compara a incluída en cada lema coa que aparece no
outro dicionario bilíngüe, o Rinodicionario Castelán-Galego, por exemplos nas
entradas de palabras moi comúns: acabar, caballo, casa, cerdo, dar, gato,
haber, hablar, hierba, hombre, ir, mano, mujer, perro, puerta, ver, venir etc.,
a diferenza cunha meirande cantidade de unidades pluriverbais está sempre a
prol do Rinodicionario.
Obviamente dado
que o número de lemas do dicionario non é moi extenso hai unha importante chea
de palabras que non inclúe. Por exemplo, dentro do eido da zooloxía non están
as traducións de mamíferos como: gibón, bonobo, babuino, tití, facóquero,
okapi, glotón, onagro, capibara, suricata, ocelote, caracal, jerbo, dingo,
dugongo, civeta, pecarí, orix, saiga, leming, meloncillo etc.; aves como:
barnacla, pigargo, curruca, elanio, porrón (parrulo), lagópodo, paíño, pardela,
ibis, busardo, focha, charrán, chova, escribano (paxaro), sisón etc.; ou
réptiles como: geco, varano, gavial etc. A conclusión é que semella que non
colaborou ningún zoólogo na elaboración do dicionario e, o que é pior,
descoñecen a existencia dos Nomes galegos
das aves de Galicia e España, elaborados pola propia RAG.
Tamén se coaron
algunhas traducións entre dubidosas e incorrectas: bajel – barco (esquecendo
que no DRAG existe a entrada “vaixel”); casona – pazo (non cadra mellor “casa
grande”, termo recollido no DRAG); chaleco – chaleco (sen incluír o sinónimo
“colete” que figura no DRAG); cotorra – papagaio (mais é “catorra” a palabra do
NGAGE); colimbo – colimbo, movella (denominado “mobella” no NGAGE e “colimbo”
ser un innecesario castelanismo); becada – galiñola, galiña de río, pita de
auga, pita de río (sendo “arcea” no NGAGE e no DRAG porque confunden Scolopax rusticola con Gallinula chloropus!); jaca (2º
acepción) – sen tradución (mais existe “faco” no DRAG con significado semellante);
palabrota – palabra groseira (isto é máis unha definición ca unha tradución,
que sería “bocalada”, termo incluído no DRAG); musgo – mofo, carriza (mais
“musgo” tamén é palabra recoñecida no DRAG) etc.
E, xaora, hai as
inevitábeis grallas –palabra esta non recoñecida polo DRAG–: cubo >
caldeiro* no canto de cubo (2ª acepción); oler (6º acepción) > ulir (Ex.):
Estas flores ulen*(olen) moi ben; mate (infusión) > mate (Ex): O mate bébese
moito nos países sudamericanos (cando a tradución de “sudamericano” é
“suramericano”); arce > (Ex.): En* Canadá/No Canadá é moi típico o xarope de
pradairo (no DRAG na entrada “canadense” vese que o topónimo Canadá debe ir
precedido polo artigo).
Concluíndo, o
DRAGBIL non só chega tarde, inda que mellor tarde ca nunca, senón que chega
incompleto, pobre e cheo de fallos. Esperemos que co tempo se vaian corrixindo,
mais polo momento cabe recomendar o dicionario Estraviz prá consulta de
léxico galego e o Rinodicionario castelán-galego como axuda na tradución do
castelán ao galego, porque están patetentemente por riba dos seus homólogos da
RAG: DRAG (60.000 lemas) vs Dicionario Estraviz (>151.000 entradas) e
DRAGBIL (26.000 lemas) vs Rinodicionario castelán-galego (>32.000 entradas).
Non obstante,
benvido sexa se grazas ao seu uso deixo de ver castelanismos aberrantes que hai
tempo que deberon desaparecer dos textos galegos, tal que a confusión de
xéneros nas palabras comúns ou moi parecidas: o* armazón, o* calor, o*
carruaxe, a* dote, a* labor, a* mar, o* suor, a* ubre etc.; as pseudotraducións
como: cortiza (= es. corcho) por casca/codia, muxir (= es. ordeñar) por
bruar/bradar, divinidade por divindade, lealtade por lealdade, pobo (poboación
pequena) por vila/aldea, pregue por prego, elexir por elixir, sinceiro por
sincero, virxinidade por virxindade etc.; as locucións copiadas: a cegas >
ás cegas, a man > á man, a présa > á présa, enfronte de > en fronte
de; e castelanismos plenos como: borde, costar e coste, cruce, cubo
(recipiente), frotar, galpón (por pendello), ir a + inf., pinchar e pincho (por
picar e pico), rato (de tempo), roce, sobornar (por subornar), trepar (por
gabear), ventanal etc. E tamén os usos correctos do adxectivo “grande/gran” e
do adxectivo “ambos/ambas”; das perífrases “volver + inf.” e “ir + inf.”; a
distinguir os substantivos “grao” e “grado”, e “serea” e “sirena”, e o
substantivo “vixilante” e o adxectivo “vixiante” etc. Porque causa vergoña
allea ver tantos erros léxicos, morfosintácticos ou ortográficos nos textos
galegos, que xa deberan estar completamente superados.
[Imaxe: RAG - fonte:
www.praza.gal]
