Os países da UE avanzan cara a maior poder policial e risco de impunidade

 

Dous axentes de policía suxeitan un manifestante durante protestas en Francia en 2017. InfoLibre

·         Escrito por Marcos García Quesada 

O pasado 21 de xullo, a Asemblea Nacional de Francia aprobou un proxecto de lei que establece a presunción de uso lexítimo da forza para policías e xendarmes. É dicir, que cando un axente utiliza a súa arma, "presúmese que actuou" nos supostos previstos pola lei, e esta presunción só pode ser desvirtuada cando existan probas en contra. A lei, que aínda ten que pasar polo Senado, foi aprobada por 313 votos a favor e 199 en contra, e desde a esquerda e diferentes asociacións de defensa dos dereitos sociais xa a describiron como unha "licenza para matar". 

Non é un caso illado. Alessia Schiavon, directora da Fundación Internacional Baltasar Garzón (FIBGAR), entidade centrada na defensa dos Dereitos Humanos, advirte dunha tendencia europea cara a unha “progresiva restrición do espazo cívico e do espazo cidadán”. A xurista considera especialmente preocupante que esta evolución estea a producirse en democracias cunha longa tradición de protección dos dereitos. "Se cadra podemos esperar de países como Hungría que adopten esta lexislación, pero non de Francia, Italia ou Alemaña mesma", destaca. 

Ao seu xuízo, estas medidas avanzan amparadas nunha narrativa de inseguridade que acaba desprazando a protección dos dereitos. "O que se está intentando utilizar é a narrativa da falta de seguridade para restrinxir os dereitos dos cidadáns e cidadás", sostén. Francia é precisamente un dos exemplos que máis preocupación espertan. Sobre a nova presunción de uso lexítimo da forza, Schiavon advirte de que "claramente vai afectar ás garantías fundamentais" e de que existe "un risco evidente de que se deixe espazo importante á impunidade policial".

Concentración fronte ao Congreso dos Deputados contra da Lei Mordaza © Amnistía Internacional.

A reforma segue a liña doutra lei aprobada en 2017, que ampliou os supostos nos que os axentes podían usar armas. O máis polémico é o que permite disparar contra un vehículo cuxo condutor se nega a deterse se os policías consideran que a súa fuxida pode poñer en perigo a súa vida ou a de terceiros. 

Un estudo realizado por investigadores do Centro Nacional para a Investigación Científica francés (CNRS) concluíu que só nese ano os disparos mortais contra vehículos en movemento multiplicáronse por cinco. Os datos da Inspección Xeral da Policía Nacional (IGPN) recolleron ademais que en 2017 os disparos efectuados por policías aumentaron un 54% respecto ao ano anterior. 

Tras o asasinato en 2023 do mozo de 17 anos Nahel Merzouk por disparos dun policía, producíronse protestas por todo o país para derrogar a lei e mesmo, a comisaria de Dereitos Humanos do Consello de Europa, Dunja Mijatović, expresou a súa preocupación polo "uso excesivo" da forza por parte das forzas do orde francesas e pediu ás autoridades que "revisasen o marco legal e as prácticas policiais". Con todo, o Goberno mantivo a lei, defendendo a súa necesidade e sinalando que o uso das armas sempre esixe "necesidade e proporcionalidade" por parte dos axentes. 

O decreto de Seguridade italiano

Italia é un dos países onde máis se ampliou a marxe de actuación policial. Desde 2011 existe o foglio di vía obbligatorio (orde de prohibición de presenza) que permite ao xefe de policía prohibir durante ata tres anos a entrada dunha persoa a un municipio determinado.

Aínda que naceu vinculada á loita contra as mafias, o seu uso estendeuse a manifestantes e activistas. Amnistía Internacional documentou unha intensificación da súa aplicación desde 2022 contra protestas climáticas, movementos estudantís e outros colectivos.

Algo similar ocorre cos DASPO (Divieto di Accedere alle manifestazioni Sportive), medidas concibidas para impedir o acceso de persoas violentas a recintos deportivos e ampliadas en 2017 a outros espazos como estacións, aeroportos ou hospitais. Nos últimos anos tamén se utilizou contra persoas sen fogar e activistas.

O maior salto chegou co Decreto Sicurezza, aprobado en xuño de 2025 polo goberno de ultradereita de Giorgia Meloni. Entre outras medidas, permite ao Estado adiantar ata 10.000 euros por cada fase do procedemento para sufragar a defensa dos axentes de policía investigados ou procesados por actuacións relacionadas co servizo, unha cantidade que só deberán devolver se se demostra que actuaron con dolo. 

O decreto tamén endurece as penas por violencia ou resistencia contra policías, amplía as súas competencias nos desaloxos de vivendas que constitúen o primeiro domicilio de inmediato, nas que poden actuar sen ter que esperar a unha resolución xudicial, e permite aos axentes fora de servizo levar, a parte da súa arma regulamentaria, outra da súa propiedade.

Unha protesta contra a Lei Mordaza na Coruña nunha imaxe de arquivo CC-BY-NC-SA Gz Contrainfo

Schiavon alerta ademais de que este decreto foi aprobado directamente polo Goberno, sen pasar polo Parlamento, un procedemento previsto na Constitución italiana, pero que limita a intervención parlamentaria. Ao seu xuízo, recorrer a este tipo de mecanismos pode xerar "riscos moi altos" cando as normas van "máis aló da urxencia que as xustifica". 

A ampliación das investigacións en Alemaña 

En Alemaña, o cambio produciuse principalmente mediante a ampliación dos casos nos que pode actuar a policía. Ata 2016 predominaba o principio de konkrete Gefahr, ou perigo concreto, que esixía a existencia dun risco identificable.  

Ese ano, o Tribunal Constitucional Federal abriu a porta para actuar ante unha "ameaza suficientemente específica" en determinados casos graves, mesmo antes de que existise un perigo concreto. 

Baviera incorporou esta posibilidade á súa lexislación en 2018 e permitiu medidas preventivas como a vixilancia de comunicacións, a xeolocalización, os rexistros ou unha maior duración da detención preventiva. Aínda que unha reforma de 2021 limitou o seu alcance, esta ferramenta terminou utilizándose tamén contra activistas climáticos. Entre 2022 e 2023, a policía bávara chegou a deter preventivamente durante 30 días a membros de Letzte Generation por anunciar a súa participación nos cortes de estradas que se estiveron levando a cabo durante eses anos. 

A iso súmase a normalización dos controis nas fronteiras interiores. Reintroducidos por Angela Merkel en 2015 como resposta excepcional á crise migratoria, mantivéronse e ampliado desde entón ata abarcar as nove fronteiras terrestres alemás.  

Estes controis permiten identificacións sen sospeita individualizada, unha práctica que Amnistía Internacional cuestiona polo risco de racial profiling, perfilado racista. En 2025 e 2026, varios tribunais alemáns cuestionaron a legalidade de manter estes controis durante tanto tempo e, este xuño, a Comisión Europea reclamou mellores xustificacións ao Goberno. 

Bélxica e as entradas en vivendas de migrantes 

A migración tamén está a servir en Bélxica para ampliar as competencias policiais. O Goberno de Bart De Wever recuperou unha proposta que leva no aire desde 2018: permitir a entrada de axentes en domicilios para executar ordes de expulsión de persoas migrantes.  

O anteproxecto, aprobado polo Consello de Ministros en maio de 2026 e pendente agora da súa tramitación parlamentaria, permitiría estas entradas cando exista unha orde de expulsión firme, a persoa se negase reiteradamente a colaborar e sexa considerada unha ameaza para a orde pública ou a seguridade nacional. 

Sería necesaria unha autorización previa dun xuíz de instrución e tería que facerse conxuntamente coa Oficina de Estranxeiría. Aínda así, organizacións de dereitos humanos, avogados e representantes policiais advertiron de que a medida supón unha ampliación significativa dos poderes coercitivos do Estado e pode afectar á inviolabilidade do domicilio, protexida pola Constitución belga e o Convenio Europeo de Dereitos Humanos. 

"O que estamos a ver é a criminalización das persoas migrantes", denuncia a xurista de FIBGAR. Ao seu xuízo, constrúese unha narrativa de emerxencia que facilita a aceptación social de medidas excepcionais. "Non é unha emerxencia, porque non hai datos que o demostren, pero aos ollos da cidadanía pódense xustificar estas medidas".

Manifestación contra a 'lei mordaza' en Ferrol nunha imaxe de arquivo. Dominio público @bngferrol

España e os 11 anos da Lei Mordaza 

España amosa unha situación diferente: non aprobou novas leis deste tipo nos últimos anos, pero mantén vixente a Lei Orgánica de Seguridade Cidadá, aprobada en 2015 polo goberno de Mariano Rajoy e coñecida como lei mordaza.

A norma permite sancionar administrativamente condutas como a desobediencia ou resistencia á autoridade, as faltas de respecto aos axentes ou determinadas actuacións durante manifestacións, con multas de miles de euros. 

A súa reforma leva anos bloqueada. PSOE, Sumar e EH Bildu pactaron en 2024 recuperar unha modificación que fracasara un ano antes, pero continúan as discrepancias sobre cuestións como o uso de pelotas de goma, as sancións por faltas de respecto aos axentes, as infraccións por desobediencia e resistencia ou as chamadas devolucións en quente. En abril de 2026, o Goberno volveu incluír a reforma entre as súas prioridades, pero, polo momento, non se conseguiu ningún cambio. 

"Que España non aprobase novas normas nos últimos anos non significa que o problema desaparecese. Non podemos esquecernos de que esta ferramenta existe e está para ser utilizada", destaca Schiavon.  

A directora de FIBGAR insiste en que os exemplos europeos forman parte dunha mesma tendencia. "Non son casos illados", advirte. Por iso, reclama unha maior vixilancia por parte das institucións comunitarias e dos representantes políticos para evitar que estas medidas continúen avanzando.  

 

[Fonte: www.praza.gal]