Xesús Alonso Montero, a estela viva do mestre da bufanda vermella

Aspirante a marxista, «ateo grazas a Deus», entusiasta e subversivo, histórico columnista de La Voz, este seguidor do Celta xogou toda a vida o partido da defensa de Galicia

Escrito por Malores Villanueva

Sara escolleu para a derradeira viaxe do pai un dos seus traxes e a bufanda máis vermella do roupeiro; outra púxoa ela mesma, nun xesto entrañable. Sobre a caixa fúnebre pousou unha bandeira do Partido Comunista, no que militaba dende 1962. A miúdo repetía que era apenas un aspirante a marxista, porque era esencial ser moi boa persoa, e el non se cría merecente, malia intentalo cada día. Tamén era moi súa aquela retranca de proclamarse ateo grazas a Deus. Por iso, a súa despedida foi civil, nela familiares e amizades leron os poemas por el escollidos e entoaron a Internacional en galego, o himno obreiro adaptado e abreviado pola súa man, que soou con forza coma no mitin público do Partido Comunista Galego, aló polo 1977, cando todo estaba por construír.  

Xesús Alonso Montero (Vigo, 1928-2026) morreu na cidade que o viu nacer, Vigo, ás doce da mañá, porque el detestaba madrugar. Nacera noventa e sete anos antes, un 28 de novembro, na taberna El Recreo, na rúa Urzáiz, e chamárono Suso. Alí servíase o mellor viño do Ribeiro, viño de terruxeira, de terra alta, e xuntábase unha clientela selecta. Tras a sublevación fascista, un daqueles asiduos á chiquita, Ramón González Brunet, membro do Partido Socialista e da UXT, pediulle ao pai acubillo nun dos cuartos que alugaban. Benito Alonso sabía o risco que asumía, mais aceptou. Non tardaron en descubrir o agocho: Brunet foi asasinado xunto a outros compañeiros, entre os que estaba o alcalde da cidade; e o pai do pequeno Suso foi encarcerado e, días despois, trasladado a San Simón. Aquel neno non comprendía por que o seu proxenitor, que non roubara nin matara a ninguén, estaba preso. Tampouco entendía por que asasinaran o señor Adolfo, o panadeiro da beira da taberna, pai do seu amigo Fito. Tardaría anos en comprender, mais cando o fixo, converteu a memoria en tarefa, e non deixou de estudar os escritores deostados polo réxime e devolvelos á luz: Os poetas galegos e Franco. Estudo e antoloxía ou Os escritores galegos ante a Guerra Civil Española (1936-1939). 

Despois do vivido, a familia decidiu trasladarse a Ventosela e dedicarse á vida agrícola. O primeiro no que reparou o rapaz foi en que o galego era a lingua natural, e mudou sen resistencia o seu código. Coma os demais, ía roubar os figos ao cura, xogaba ao fútbol, andaba en zocos, traballaba co sacho e falaba galego. Nunha ocasión, un médico equivocouse e diagnosticoulle unha enfermidade no corazón, polo que os pais decidiron que estudase, pois ben sabían que valía para iso. A súa nai, Angelina, soñaba con velo de avogado ou médico. Para entón xa aparecera no seu camiño o mestre Bernardino Graña Refojos, quen lle abriu as portas da literatura, lle emprestou obras de Virxilio e Dostoyesvski e sementou nel unha vocación que non tería volta atrás: estudar Filoloxía Románica. Na aldea ninguén sabía para que servía aquilo, pero correu a voz de que estudaba para diplomático; así que durante un tempo foi o mozo de máis éxito na comarca do Ribeiro, porque a xente pensaba que o Suso ía para embaixador.   

Era 1948 e atopábase na estación de Ribadavia cun billete no vagón de terceira que lle custara cento once pesetas. En Madrid foi alumno de Rafael Lapesa e de Dámaso Alonso, e coñeceu a Uxío Novoneyra e a José Ángel Valente. Mais o decisivo foi precisamente aquel encontro con Ben-Cho-Shey —Xosé Ramón Fernández-Oxea—, inspector de Primeira Ensinanza, que falaba galego sempre que tiña ocasión e que o levou ao piso de Fermín Penzol, que, como gustaba dicir, non era unha casa, senón unha biblioteca habitada. Un día pediulle consultar a revista Ilustración Gallega y Asturiana, publicada en Madrid entre 1880-1882. Aquela noite non durmiu, sentía que tocaba coas mans un anaco de historia que lle fora negada.   

Licénciase en 1953 con premio extraordinario e realiza a súa tese de doutoramento sobre Curros Enríquez. Mais aquela excelencia académica non foi nunca para el un punto de chegada, senón o inicio dun labor sostido e teimoso. Xa en 1951 publicara o seu primeiro ensaio filolóxico en Galaxia, sinal dunha vocación temperá e firme. Foi, ante todo, un investigador entregado, metódico, por iso repetía, entre serio e irónico, que lle deberían conceder o carné número un da Biblioteca Penzol, onde era habitual atopalo na sala de investigadores, inclinado sobre papeis e documentos, como un máis, ata o final dos seus días.  

Os seus estudos centráronse en Rosalía de Castro, Curros, Leiras Pulpeiro, García Lorca, Blanco Torres, nas figuras exiliadas como Luís Seoane e noutras que forman parte do ronsel progresista da nosa tradición. Non buscaba só materia de análise, senón tamén unha ética: aprender deles para transmitir o seu valor. Admiraba profundamente tamén a Machado e a Miguel Hernández, mais a súa produción intelectual non foi só literaria. A recuperación da memoria histórica converteuse tamén nunha tarefa inescusable con obras como as Cartas de republicanos galegos condenados a morte (1936-1948).   

Non foi menor a súa faceta de editor. Á fronte do selo galego de Akal, Arealonga, contribuíu a abrir fiestras nun tempo aínda de tebras. Alí publicou o Informe dramático (1973), un texto sociolingüístico en que poñía o acento no esmorecemento da lingua galega. Naqueles anos, algunhas voces cualificárono de alarmista e pouco eficaz, hoxe recoñécese nel non só un texto pioneiro, senón tamén unha lucidez adiantada ao seu tempo. Nesa mesma etapa viu a luz Pedro Petouto. Traballos e cavilacións dun mestre subversivo (1975), o seu único libro de ficción, cun evidente pouso de realidade: o protagonista é un mestre socialista e curioso predicador marxistizante, que se converteu nun espello crítico da sociedade do seu tempo.  

Como profesor de Lingua e Literatura Española, exerceu na Escola Normal de Santiago e nos institutos de Palencia e Lugo, cidade esta á que chegou en 1960 e onde viviu dezaseis anos de plenitude. Alí o alumnado lembraba aulas cheas de vida: trazaba no encerado o esquema do que ía explicar e mentres o copiaban podían falar; despois cumpría gardar silencio e atender sen tomar apuntamentos. Era doado aprobar, e para subir nota podían facer traballos en galego. Lugo foi patria íntima, a cidade onde foi máis feliz, a pesar de ser denunciado e condenado ao desterro andaluz.  

Maxisterio nas aulas e nos cárceres  

Morto xa o ditador, regresou a Vigo para impartir docencia en varios institutos, o último o IES Álvaro Cunqueiro, onde organizou unha saída co alumnado á illa de San Simón, que para el non era só paisaxe, senón memoria. Logo pasou a impartir docencia na universidade, onde engaiolaba pola súa sabedoría, o dominio da palabra, o recitado de poemas e a emoción que puña en cada explicación. Contaba un alumno como un día, a finais dos noventa, o vello mestre chamouno ao seu despacho, quería darlle a foto da ficha de aula dunha compañeira que acababa de falecer e que el sabía que era amiga súa. Grazas a ese xesto puideron incluíla na orla final de carreira.   

Tiña o poder de conmover, unha paixón intacta, unha forza desbordante e unha entrega inquebrantable que o fixo ter unha axenda vertixinosa ata hai ben poucas semanas. Nunca dicía que non. Dáballe igual o auditorio, pois sempre estaba disposto a compartir tempo e sabedoría. Contaba con especial emoción as visitas aos cárceres galegos onde atopaba oíntes atentos e agradecidos. Nunha ocasión, na Lama, un rapaz marroquí que falaba un galego fluído entregoulle uns poemas: aquel xesto confirmáballe que a lingua estaba viva. Alonso Montero tamén fixo versos políticos, satíricos e gustaba de cantalos, porque era outra forma de militancia. Con voz vigorosa, entoaba coplas revolucionarias e antifranquistas xunto ás cantigas tradicionais, xunguindo nun mesmo alento memoria e celebración. Foi presidente da Real Academia Galega entre o 2013 e o 2017, e nunca tanto viaxou en tren. Aquel tempo servíalle para conversar, especialmente con xente moza, e se algo o definía era o uso da palabra. O certo é que sempre mantivo parladoiro, o último na Cafetería Verona, en Vigo, onde departía con Gonzalo Allegue, Estro Montaña, José Gómez Alén ou César Cunqueiro. O martes, xa sen el, os seus amigos decidiron xuntarse e honrar a súa memoria. A conversa xirou arredor das historias do vello amigo. Contaba Allegue que, pouco despois de coñecelo, alá polos anos sesenta, lle pedira que o levase dar unha conferencia a Sarria. Á volta solicitou parar, baixou do coche e regresou cunha bandexa de pasteis. Era xeneroso e galdrumeiro, lembraban, gustáballe a torta de Mondoñedo, os doces de Madarro e, en realidade, calquera sobremesa compartida. Coincidimos en que viaxar con el era asistir a un relato continuo. Mesmo nos traxectos máis longos enchía o tempo de historias, como aquela vez en que entrou clandestinamente na URSS cun pasaporte falso a nome de Alonso Quijano, el que era un cervantófilo. 

Xesús Alonso Montero 

Botarémolo a faltar os venres nas páxinas de La Voz de Galicia, onde colaboraba dende había máis de tres décadas, e tamén cando teñamos algunha dúbida, porque recorrer á súa memoria era infalible. Queda a súa produción intelectual, crítica e comprometida; quedamos todos os que nos sentimos camiñantes dos vieiros que nos abriu o profesor. 

Confesaba ser do Barça e do Celta, pero onde sempre militou foi na Galicia infinda, nas causas xustas, na igualdade. Recibiu premios e distincións, e aceptábaos con gratitude e sorpresa, porque nunca se considerou merecente de nada extraordinario: seguía a ser, por riba de todo, aquel neno de Ventosela que non estudou para diplomático, pero que foi o mellor embaixador da lingua e da cultura galegas. Aínda co corazón nun puño, pero co puño en alto, dicimos: «Ata sempre, mestre!».

[Ilustración: Pinto & Chinto - foto: Xoan A. Soler - fonte: www.lavozdegalicia.e]