Galician Gothic. A multiplicidade dos góticos na literatura en galego

Coñecer un lugar é o mesmo que coñecelos todos. Iso dicía a escritora estadounidense Eudora Welty no seu ensaio Place in Fiction, onde afondaba na importancia que ten a xeografía e mais o entorno na narrativa. O escenario non é tal, ou non sempre. Non só. Na singularidade do rexional se pode atopar universalidade. Daquela, cómpre facerse a mesma pregunta que se fai Welty: “Cal é o lugar do lugar na ficción?”

Unha das imaxes de 'Un ollo de vidro', de Castelao © Radio Galega

Escrito por Álvaro Domínguez

O sur dos Estados Unidos, coas súas vilas decadentes arrodeadas de pantanos, onde as plantacións das vellas familias escravistas ocupan o espazo que na orixe da literatura gótica ocupaban castelos ruinosos cheos de misterios, é o escenario preeminente dunha literatura de grandes nomes entre os que se atopa a propia Welty. Unha literatura que mestura pasado e presente nun todo indisoluble. No Southern Gothic aos misterios sobrenaturais os substitúen o racismo, persistente coma unha pantasma nas luxosas estancias das plantacións en decadencia. A arquitectura tan característica como a paisaxe da rexión representan de xeito determinante a forma e mais o fondo das historias contadas por autoras como William Faulkner, Frannely O’Connor ou Carson McCullers.

Da mesma maneira, a cordilleira dos Andes dálle nome a unha corrente gótica propia. A escritora ecuatoriana Mónica Ojeda recupera elementos da mitoloxía e as narracións orais indíxenas para falar das diferentes formas de violencias actuais, como os feminicidios ou o incesto, e tamén os vestixios do pasado colonial, que arrasan a xeografía de volcáns, páramos e cidades dos seus relatos para conformar o chamado gótico andino.

Punto de Araña, de Nerea Pallares © Galaxia

A literatura galega tamén ten os seus fíos coa tradición gótica. Emporiso, nas nosas letras non hai un só gótico senón múltiples. Unha das últimas manifestacións do gótico rural galego é a que presenta Nerea Pallares na súa novela Punto de araña. Nela as palilleiras de Camariñas convértense nas vingadoras dunha longa listaxe de desgrazas; ao invocar as ancestrais tecedoras da mitoloxía traen á costa atlántica a fatalidade que tradicionalmente veu da mar da man dos homes ausentes. A proximidade co Atlántico non é un elemento arbitrario nesta novela coral. Aquí atopamos unha Costa da Morte que reflicte nas súas ondas espumosas unha realidade social moi concreta, a das mulleres dependentes de empregos relacionados coa mar –conserveiras, marisqueiras e redeiras– que conforman a memoria colectiva do seu propio entorno:

De entre todos os sinais posibles á miña chegada a Camariñas, foron os seus ollos os que mo revelaron. E non ese iris de estano nin a mirada dura e sen pestanexo coa que aquela muller me aguillaba. Tampouco adiviñar, dende o primeiro contacto visual, se tal vez neles estaba a dor da nai á que non fixeran caso. Non foi iso, senón o que souben deseguido a través deles. A certeza de que nos seus ollos había algo máis alá do humano.

O mundo das ánimas foi sempre da man das letras en galego, poderosa ferramenta para facer crítica social desde o fantástico ou sobrenatural. Foron bos os tempos de As crónicas de sochantre de Álvaro Cunqueiro, onde un grupo de mortos animados viaxa pola Bretaña francesa durante os tempos da revolución; ou os esqueletos de Castelao en Un ollo de vidro, onde a morte non é un elemento arrepiante senón fantástico ou mesmo cómico e paradoxalmente cheo de vida. Mais tamén hai exemplos contemporáneos que recollen vestixios da tradición oral para afondar noutras realidades do noso tempo, como en Besta do seu sangue de Emma Pedreira, onde a figura mitolóxica do lobishome e mais a lenda de Romasanta son o vehículo para dirixir a historia cara unha perspectiva de xénero:

Os seus soños seguían a ser vermellos, moles e silentes e recendían á ferruxe que entendía como sangue. Soño sangue, soño o meu propio sangue, o que non dei deitado. E por iso achaba que a muller que levaba dentro dera por non saír nesa lúa do mes no que se desequilibraba, onde os cabelos da caluga e da pube se lle arrichaban e tiña aquela gran fame de comer e fretarse. 

Aquí o lugar que domina a historia non é outro que o corpo protagonista, unha anatomía cambiante, onde a transformación física non é o monstruoso, senón a reacción da sociedade perante a que a ignorancia e mais a superstición consideran unha anomalía da natureza.

A agonía das folerpas, de Óscar Reboiras © Galaxia

Onde nacen as bestas de Pedro Feijóo recolle a mesma lenda, mais o fai nos códigos da novela de detectives. Mentres que o gótico andino está vencellado cos códigos narrativos dos xéneros de terror, é máis frecuente que o galego o faga cos do noir. Desde as novelas de Domingo Villar ata obras como A agonía das folerpas de Óscar Reboiras, a literatura galega dispón dun amplo catálogo de thrillers onde unha vila afastada é o lugar clave para afondar nun segredo agochado en tempos pasados, que é precisamente unha das características fundamentais da novela gótica inglesa tradicional e, xa que logo, do southern gothic. A paisaxe rural da Galicia do interior, de clima hostil e topografía cruel, ten aquí un protagonismo esencial. A agonía das folerpas comeza cando os empregados dunha construtora atopan o corpo dunha vítima de asasinato soterrado nas ruínas dunha antiga vila abandonada chamada Salgueiro, o que fai que unha periodista inexperta se atope de fronte cuns feitos que se crían esquecidos para sempre. Segundo avanza nas súas pescudas, baixo da terra que a neve tiña soterrado o crime do pasado, o autor confronta as ruínas da vila abandonada cos diferentes niveis de corrupción existentes no mundo urbano actual:

Freguei unha e outra vez as mans e as pernas, para evitar que a friaxe me comese. Tratei de anotar mentalmente cada pequeno detalle, cada momento que fun adiviñando durante aquelas horas interminables. Escoitei como aparcaron máis coches, o momento en que chegou o xuíz e un garda civil o acompañou, como os da científica desembarcaron en Salgueiro e se prepararon para recoller probas e fotografar o escenario do crime. Pelexaba contra o meu corpo, contra a miña cabeza e contra o meu impulso de saír correndo daquela esquina que se convertera no meu mundo.

Ás veces o lugar da ficción gótica é un espazo que existe fóra da realidade, no limiar da imaxinación do autor, como é o caso de Salgueiro. Tamén Lobeira, a vila protagonista dos relatos de Marilar Aleixandre. Segundo indica ao comezo de Lobos nas illas, “Non busquedes Lobeira nos mapas, que a deste libro non é ningunha das dez ou doce que neles figuran, antes pertence ao territorio da imaxinación, no que tamén habitan os seus personaxes”. Unha Costa da Morte imaxinada como transfigurou William Faulkner o condado de Lafayette, Misisipi, onde se criou ao fundar o ficticio condado de Yoknapatawpha para as súas novelas.

Outras veces o lugar non é unha praia dos afogados, senón unha casa rosa. A arquitectura tamén deliña a paisaxe dun xeito determinante. As obras póstumas de Diego Giráldez confronta a vivenda da protagonista co hospital psiquiátrico que ten xusto diante cun ton intimista para sinalar que ás veces o conflito non reside no pasado que volve, senón no pasado que fuxe, pois a protagonista padece unha demencia que fai que as súas lembranzas se esvaezan. A casa familiar en Asasinato na casa rosa de Arantxa Portabales é a manifestación física da corrupción moral dunha familia onde todos os membros son sospeitosos dun asasinato; o cárcere de As malas mulleres de Marilar Aleixandre ou o sanatorio psiquiátrico en As tolas que non o eran de Carmen V. Valiña recollen a testemuña silenciosa de tantas vítimas do sistema patriarcal:

Carme tomou o camiño de volta ao coche, pero Raúl colleuna polo brazo dereito. Saíron dous homes máis de dentro. Raúl apertou máis forte, os homes achegáronse con apuro e metérona polo aire dentro do edificio. Non houbo tempo máis que para mirar a papá, que choraba mentres os raios de sol caían sobre a súa fronte. Carme nunca vira así a papá. E non volvería velo nunca máis. Acababa de ser recluída á forza nun manicomio.

As tolas que non o eran, de Carmen V. Valiña © Galaxia

O gótico confronta as historias que se contan coa Historia que foi. O pasado imposible de esquecer, malia que os personaxes teimen en acadar ese imposible. Do mesmo xeito que Toni Morrison lidaba coa longa sombra do pasado escravista, ou Mariana Enríquez coa da ditadura militar arxentina, os autores e autoras galegos afondan na escuridade da Guerra Civil e mais da Posguerra. E que imaxe pode haber máis escura que as tropas fascistas queimando libros en Os libros arden mal de Manuel Rivas: 

Houbo un silencio de disparos. Tamén parecía que os disparos estaban á escoita, sorprendidos. Logo veu unha forte descarga. Puido oírse o agoniar do derradeiro son cribado, a queimarroupa. Moitas das bandeirolas están esfiadas, mordidas. A atmosfera onde arden os libros está chea de ocos. Está furada.

A poesía de Celso Emilio Ferreiro segue o mesmo ronsel antibelicista, de vocación social e de denuncia da miseria das clases traballadoras, en Longa noite de pedra:

O teito é de pedra.
De pedra son os muros
i as tebras.
De pedra o chan
i as reixas.
As portas,
as cadeas,
o aire,
as fenestras,
as olladas,
son de pedra.
Os corazóns dos homes
que ao lonxe espreitan,
feitos están
tamén
de pedra.
I eu, morrendo
nesta longa noite
de pedra.

Longa noite de pedra, de Celso Emilio Ferreiro ©

Aínda que o noso pasado colectivo estea ateigado de pantasmas, os peores horrores tamén se poden atopar nunha actualidade contaminada polo consumo de heroína, tan presente na paisaxe urbana galega de finais do século XX. En Futuro imperfecto Xulia Alonso describe o deterioro físico de Nico, a súa parella, por complicacións relacionadas co sida, cando xa pensaban que tiñan superada a etapa más convulsa da súa vida. 

Ah! Os teus ollos, os teus ollos… canta forza me daban, canta forza me segue dando a túa mirada atlántica. Eu bicábache a boca hemipléxica coma se nada pasase e empezabamos a nosa xornada de tarde chea de normalidade.

A cidade tamén pode ter feituras góticas, xa que vivir nela ás veces pode supoñer unha especie de morte en vida. No poema The Waste Land T.S. Eliot describe un Londres de pesadelo que conecta co Inferno de Dante. Do mesmo xeito, as rúas dun Vigo fantasmagórico -“Érgome / e Vigo vai aínda durmido...”- son un dos eixos centrais da poética de Xela Arias. 

Para rematar, temos que volver a Eudora Welty para sinalar ás súas propias palabras, ao dicir certeiramente que “a localización é a encrucillada da circunstancia”. E Galicia, que moito sabe de encrucilladas, dispón dunha literatura cunha diversidade de circunstancias tal que o seu carácter universal é indiscutible.

 

[Fonte: www.praza.gal]