Pawel Pawlikowski magnifica a figura de Thomas Mann na Alemaña en ruínas na formidable «Fatherland»

O iraniano Asghar Farhadi enrédase con Isabelle Huppert e Virginie Efira no voyerismo fatuo de «Historias paralelas»

O director Pawel Pawlikowski, xunto a Sandra Hüller e Hanns Zischler, protagonistas de «Fatherland»  

Escrito por JOSÉ LUIS LOSA    

Na primavera de 1949, o nobel Thomas Mann regresa a Alemaña tras 16 anos de exilio nos Estados Unidos, cuxa nacionalidade chegou a adquirir para subliñar o seu espanto ante a barbarie hitleriana. O escritor e premio Nobel ía cumprir 75 anos e a viaxe ao seu país natal, aínda visibles nel os entullos da demolición, ía converterse nunha xira sobre a cal os dous colosos da Guerra Fría, os aínda ocupantes norteamericanos e os soviéticos que tomaran o país ao este do río Elba, ían tratar de xogar un inesquivable pulso de propagandas. Sobre os días febrís desa viaxe focaliza o polaco Pawel Pawlikowski Fatherland, unha indagación dunha cirurxía histórica e política de arte maior. 

Son apenas oitenta minutos nos que cada plano é unha prodixiosa condensación de significados e de decantacións da alma dunha figura que representou como ninguén a dor íntima ante a deríva anticivilizatoria de Alemaña. Nun festival de cine onde case todas as aspirantes á Palma de Oro alónganse entre dúas e tres horas de metraxe, chegou Pawlikowski e mandou a parar. É inimaxinable contemplar unha obra de maior altura de estilo e de concreción, na cal cada instante contén unha idea do mundo ou, mellor dito, do sindiós ao cal os populismos totalitarios deixárono reducido ou masacrado tras a Segunda Guerra Mundial.

Fatherland iníciase coa chegada de Thomas Mann e a súa filla Erika: ela, tamén escritora e actriz conduce o Buick negro que vai internar ao autor dA montaña máxica noutra supurante proliferación de insanias. Fala do estado das cousas nas dúas partes nas que se dividiu a patria de Mann, a Heimat. 

Bo, en puridade, a película arrinca cun preámbulo: está protagonizado polo seu fillo Klaus, outro talento que tivo que fuxir do III Reich e escribiu Mephisto, unha das novelas que máis fixo por proclamar a deformidade espiritual do nazismo. Foi correspondente e activo antifascista na guerra civil española. Logo, desembarcou cos aliados en Italia. Coa caída do Reich regresou a Alemaña para descubrir que non era ben recibido. Nesa secuencia que prologa Fatherland vémolo no leito, compartido cun efebo e unha botella, nas pavías ou o refuxio final que achou precisamente en Cannes.    

Atopamos a Thomas e a Klara Mann —en dous actores maxestáticos: el, Hanns Zischler, un egrexio veteranísimo que protagonizou os inicios do Novo Cine Alemán, co bo Wenders de No curso do tempo; ela, Sandra Hüller, a intérprete europea do momento— chegar no Buick ao hotel Metropol de Frankfurt, onde os recibe o novo burgomaestre, un tipo rollizo que non foi precisamente un heroe da Resistencia. Nesa cidade reciben un baño de realidade.  

Nos cabarets hai shows apolíticos con maracas. Nun cóctel, Mann ten que escoitar como os netos de Wagner solicitan a súa axuda para relanzar o festival de Bayreuth. Mann respóndelles que si escribiría unha carta, pero a favor de que demolesen Bayreuth e de que a súa nai e eles mesmos rematasen cos seus ósos no cárcere. Mentres, Erika atópase co seu exmarido, o dramaturgo e actor Gustaf Grüngens, o favorito de Hitler e de Göring: segue no candelero. Ela lémbralle o seu reprobable rol de axitador contra o Mephisto do seu amigo íntimo e irmán de Klara. E despáchao cunha labazada.

Nunhas pinceladas, Pawel Pawlikowski púxonos no dantesco panorama despois da batalla: a desnazificación non existiu, cada un dos gerifaltes segue no seu cargo tras pasar, no peor dos casos, uns meses á sombra para disimular.  

Abatido pero exteriormente inconmovible, Thomas Mann recibe a noticia do suicidio do seu fillo Klaus en Cannes. Seguiu o camiño de Stefan Zweig e de tantos outros amigos. Logo pasa a fronteira e intérnase na Alemaña dos sóviets. Alí négase a aceptar un cargo pero é recibido con himnos marciais dos mozos komsomoles —«os seus futuros lectores», resáltalle un colega—. Vemos a Mann en Weimar, terra do seu idolatrado Goethe. E a proximidade perturbadora do lager nazi de Buchenwald. Pai e filla asisten a ese contraste da civilización máxima e o descenso ás sentinas da condición humana. Canto falou disto Jorge Semprún, por exemplo nA escritura ou a vida. Como gozaría Semprún esta peza mestra de Pawlikowski.  

Nunha secuencia terminante, un kamikaze é capaz de sortear todos os controis do novo Estado alemán do socialismo real e logra achegarse ao Nobel. Revélalle que en Buchenwald os soviéticos non pecharon o campo: agora habítano os inimigos da patria comunista. O tipo é reducido e conducido a unha sala de tortura en presenza de Mann. Cando o escritor se dirixe á multitude en Weimar, encérrase no seu discurso sobre Goethe e unha Alemaña promisoria. Fai caso omiso do sucedido.  

Erika acúsao de pasear polas nubes. De non sentir nin padecer. Xa de retorno a Cannes, para as exequias do fillo autoliquidado, detéñense nunha antiga e rural igrexa, con visibles pegadas das bombas. Entran e soa o Salmo 144 de Bach. Klaus Mann, o vástago que se acaba de quitar a vida, dixera que Bach «case conseguiu facerlle ter fe en Deus». E entón o vello escritor chora, de modo incontido, no templo. Cres saber cando unha película chegou para esclarecer o ruído e a barbarie. Cando eses espazos cunha profundidade de campo digna de Cidadán Kane ábrense camiño na alma do cine maiúsculo. Chámase Fatherland, de Pawlikowski. E pronto habitará as súas vidas. 

Asghar Farhadi e o encanto do «star-system» francés 

Hai ocasións nas que compartir a xornada de competición dun festival con algo sublime ponche as cousas feas. Azares destes relatos en dez días como dez mandamentos chamados Cannes, Venecia ou Berlín. Ao iraniano Asghar Farhadi tocoulle en sorte conformar o ticket do día onda Fatherland. Creo que coas súas Historias paralelas —a súa segunda entrega incondicional a Francia e á súa star-system de aldea gala despois dO pasado en 2013—, a Farhadi sairíalle o día mal aínda que a súa compañeira de calendario fose unha dA Mula Francis.

De partida, irrompe a súa película da peor dos xeitos. Nos créditos lemos que o guion é unha libre lectura do inmortal Decálogo do polaco Krystof Kiewslowski. Todos ao chan. Porque os primeiros sons que escoitamos son os da banda sonora imperecedoira do gran Zbigniew Preisner para esas películas de Kiewlowski. Pero isto non é un tributo ou unha chiscadela. Trátase dunha apropiación indebida. Así se abre un argumento no cal Isabelle Huppert é unha escritora voyeur. Como nA fiestra indiscreta, pon o catalejo nas fiestras dos seus veciños de en fronte. E sobre iso constrúe os seus fabulaciones. 

O referente estrito deste voyerismo é o de Non amarás, do Decálogo de Kiewslowski. Huppert espía con delectación a Virginie Efira. E no seu metaficción, ela mantén unha relación amorosa triangular con Vincent Cassel e Pierre Niney, que leva a un asasinato por cruel asfixia de quen conduce un automóbil. Isto está usurpado de Non matarás. Cústache dar crédito a esta idea tan indefendible de vendernos uns grandes éxitos do Decálogo do mestre do cine polaco. 

Quizais o propio Farhadi —lembremos que foi inicialmente condenado por plaxio a unha das súas alumnas pola súa película Un heroe, aínda que finalmente resultou absolto no 2024— decide tentarse a roupa. E entón esquece calquera referencia ao cine de Kieslowski. Pero a solución é case peor. O guion parece deterse ou autoflagelarse. Huppert desaparece de súpeto do foco e Farhadi apenas lembra case ao final que a ten en nómina. O suspense voyerista e meta, case ao Amargo nadal, devén vodevil incomprensible. Ves como eses deuses da grandeur interpretativa francesa son incapaces de disimular o extravío e os seus rostros e os seus xestos revelan desconcerto.  

Como Historias paralelas dura 140 minutos —ai, Fatherland— ata á pantalla cústalle manter o tipo. Farhadi e a súa película partían na campaña de axitación e propaganda previa ao festival como unha das favoritas. Penso na paciencia de Thomas Mann cando ten que escoitar sen inmutarse a un comisario político afirmar que Goethe líase cada vez máis como precedente de Marx e non de Hegel. Fronte a iso, que son dúas horas e vinte do iraniano Farhadi como golfo pérsico, con estritas minúsculas.  

«Viva», a presenza catalá na Semana da Crítica  

O despregamento poderosísimo do cine español neste Cannes cada vez máis entregado ao noso comezou a producirse nesta terceira xornada do festival. A actriz e agora directora catalá Aina Clotet presentaba na Semana da Crítica Viva, protagonizada pola propia Clotet, Naby Dakhli, Marc Soler e ese veterano que pon tan nerviosos aos troles das redes chamado Willy Toledo. 

Non podo conseguir que me interese este drama de intensidades cambiantes da Clotet bifronte diante e tras a cámara. Cárgame o xeito en que explica as relacións sentimentais da protagonista. Non me parece que todas as interpretacións móvanse nun mesmo nivel. Hai diálogos indixeribles. Oxalá o xurado da Semana xulgue Viva doutro modo. De verdade que o desexo. 

Hai tamén participación española na produción da película chilena O desxeo, de Manuela Martelli. Gustárame xa o xeito en que Martelli —que é, ademais, unha moi brillante actriz— achegábase á ferida aberta de Chile co seu pasado de ditadura na súa película anterior, titulada 1976. NO desxeo, que compite na sección Un Certain Regard, a mirada política é máis oblicua e sutil. Retrata como case nun fóra de campo ese extracto da sociedade chilena que viviu ben con Pinochet, non deixou de facelo cos gobernos da chamada concertación de socialistas e democristiáns. E agora baila a yenka con Kast, o presidente retros. A alegoría da indiferenza ante os desaparecidos está servida de modo moi inquietante na tranquilidade da clase podente dunha estación de esquí. E me fulmina a perda abrupta da inocencia da súa novísima actriz Maya Ou`Rourke. 

Pasan outras cousas máis divertidas neste Cannes inabarcable. Espertou expectación e fangoria o novo filme da directora transxénero Jane Schoenbrun, de título Adolescencia, sexo e morte en Campamento Miasma. Merece esa euforia todo o granguiñol que Schoenbrun orquestra como unha metalectura queer de franquías do slasher politicamente incorrecto e cinematograficamente divertidísimo como Venres 13 ou Campamento sanguento. E a resurrección de Gillian Anderson como unha Norma Desmond do cine gore merece unha caseta-up ovation.  

E hai que mencionar The Match, documental creativo onde a man de Dios de Maradona fronte a Inglaterra véndese como un desquite da derrota das Malvinas con algúns populismos patrioteros innecesarios, para que ocultalo.

 

[Foto: Marko Djurica | REUTERS - fonte: www.lavozdegalicia.es]