Alfonso Graña, o galego que foi rei da tribo huambisa do Amazonas

O aventureiro, natural da localidade ourensá de Amiudal, viviu 12 anos na selva

[ Alfonso Graña -con pipa- fíxose esta foto co que podería ser o seu fillo -ao fondo, con camiseta-.

Escrito por CARLOS PORTOLÉS / B. P.

A historia comeza nunha pequena aldea da provincia de Ourense. Amiudal, pertencente ao concello de Avión, non chega aos douscentos habitantes. Un paseo polas súas pequenas rúas non presenta indicio algún de que se está pisando o lugar de nacemento dun rei. Un que exhaló os seus últimos suspiros fai case noventa anos, entre as plantas silvestres e os ríos remuiñados do Amazonas. Por nome, Alfonso Graña. Alto e desgarbado. Un mozo analfabeto de pobo que lucía unhas lentes que lle conferían un falso aire de poeta vangardista. Entre galiñas e labranzas criouse un soñador, un explorador nato. Como todo aspirante a descubrir o mundo, Alfonso abandonou con prontitude as catro paredes que contiveron a súa nenez.

Foi un dos moitos da súa xeración errante que se embarcou rumbo ás Américas. Primeiro posou pés en Brasil, para máis adiante cruzar a fronteira cara a Perú. Chegou á cidade de Iquitos coa idea facerse un oco na industria cauchera. Pero unha profunda crise do sector frustrou as súas expectativas mercantís. Con pouco que gañar, e aínda menos que perder, Graña penetrouse nas fauces gorxeantes do Amazonas acompañado dun amigo e compatriota seu. Esperando atopar ouro en pebida, acabou cruzando temerariamente o territorio dos huambisas, tribo indíxena pertencente á vila de os xíbaros.

Reinado improbable

A pesar de que hai versións diverxentes da historia, a máis verosímil e aceptada é a presentada polo escritor Maximino Fernández Sendín no seu libro Alfonso I da Amazonia. Sendín expón que, naquel primeiro encontro entre Alfonso e as tribos amazónicas, houbo un enfrontamento no que o compañeiro de Graña foi asasinado.

Con todo, a vida do de Amiudal foi perdoada, pois, segundo cóntase, a filla do xefe da tribo se encariñou del e quixo desposalo en matrimonio. As oportunas nupcias que foron a salvación do galego, tamén foron o seu vehículo cara á aristocracia indíxena.

Falecido o monarca dos nativos, foi Alfonso, como marido da súa filla, o que herdou a destacada posición de gobernante. Así foi como, coa inestimable mediación do azar, un raparigo ourensán converteuse, de facto, en líder da milenaria tribo dos huambisas. Viviu entre elas ata a súa morte en 1934. Foi pioneiro en establecer unha ruta comercial desde as profundidades da xungla ata Iquitos a través do río Marañón. Con balsas construídas por el mesmo, remontaba as augas ata a urbe cargado de burros con mercancías selváticas e vendíaas obtendo pingüe beneficio. Tamén foi douto (e autodidacta) na extracción de sal. Aproveitando o caudal dun río salino próximo, construíu unha rudimentaria pero eficiente planta desalinizadora capaz de extraer ata 50 quilogramos ao día, o que multiplicaba por cinco a capacidade de produción dos indíxenas.

Co tempo, Graña acabou sendo respectado non só polos huambisas, senón tamén por varias tribos lindeiras como os aguarunas, o que lle permitiu mediar en varios conflitos e minimizar o número de enfrontamentos armados na zona.

A súa influencia estendíase por un vasto territorio cunha superficie equivalente a (en palabras do soado Víctor da Serna) «Andalucía, Estremadura e Castela a Nova, xuntas». A súa autoridade foi recoñecida por varios organismos internacionais, e cando algunha empresa estranxeira quería facer misións de recoñecemento naquel extremo do Amazonas, negociaba directamente con Alfonso o seu paso por aquelas terras.

Unha vida de moitas vidas. O raparigo de pobo, o astuto comerciante e o xusto monarca conviviron baixo un só rostro, por nome Alfonso Graña.

Cesáreo Mosquera, escudeiro e escribente

Cesáreo Mosquera foi a miúdo descrito como un personaxe excéntrico e peculiar. Outro emigrante galego en terras peruanas. Rexentaba a soada librería Amigos do País, que durante anos foi un lugar de encontro para os estranxeiros que habitaban a cidade de Iquitos. Coñeceu a Alfonso nunha das súas moitas misións comerciais. Desde que os seus camiños se cruzaron, Mosquera interesouse fondamente polas peripecias vernianas do seu compatriota, e dado que Graña chegou a América sendo analfabeto, ofreceuse a deixar por escrito a súa historia. Grazas a esta meticulosa labor de escriba, existen documentos e transcricións que permiten reconstruír con aceptable precisión a peripecia do aventureiro de Amiudal.

A sombra do explorador, 90 anos despois

O asuco da canoa de Alfonso Graña segue reverberando nas bravas augas do río Marañón. Décadas despois da súa morte, o seu recordo sobrevoa os verdosos horizontes do Amazonas. Envolvidos nun halo de misterio, os maiores contan historias remotas dun galego que un día foi rei da selva. Os huambisas e os aguarunas, as dúas tribos coas que Graña trabou sincera amizade, seguen habitando a zona oriental da Amazonia peruana. Levan anos elevando a voz contra a explotación e a deforestación das súas terras, e nos últimos tempos foron tristemente notorios polos continuos enfrontamentos na zona, a conta das protestas derivadas do conflito. Hai apenas unha década, outro galego de maleta fácil foi agraciado co cariño e o respecto dos pobos orixinarios. Chámase Antonio Abreu, e a principios deste século realizou ata sete viaxes ao Perú para tratar de atopar aos descendentes perdidos de Alfonso Graña.

Nas súas numerosas expedicións, puido descubrir unha cultura que lle abriu os ollos e a mente a unha forma de vivir en perigo de extinción. Desde entón, fixo súa a causa da defensa da contorna natural e dos dereitos dos pobos indíxenas. O seu fillo, quen lle acompañou na última travesía amazónica, conta con emoción como o seu pai se gañou o afecto de todos cantos se cruzaron no seu camiño durante as súas apaixonantes viaxes e aventuras. Desde a súa infancia, xogando cos seus amigos entre as matogueiras do parque Castrelos de Vigo, Antonio xa soñaba con camiñar algún día as verdes sendas do Amazonas. Nove décadas despois da morte de Graña, hai dúas pisadas galegas no corazón da selva.

 

[Fonte: www.lavozdegalicia.es]