Un galego na corte do inca

María del Carmen Martín Rubio investiga a figura de Juan de Betanzos, autor da crónica máis completa do reino andino, intérprete do quechua e heroe da Conquista

María del Carmen Martín Rubio, en Cuzco, nun das súas viaxes de investigación a Perú.

Por XESÚS FRAGA  

«A Suma e narración dos Incas de Juan de Betanzos é o documento máis profundo e verídico da cultura andina: o seu testemuño cambiou a historia». Desta forma describe María del Carmen Martín Rubio o impacto que supuxo o descubrimento en 1987 da versión completa de 87 capítulos -ata ese momento coñecíanse só 18, achados a finais do século XIX- da crónica do galego que se destacou na Conquista de América como intérprete do quechua e os seus dotes como mediador. 

A historiadora achou o valioso documento na biblioteca da Fundación Bartolomeu March en Mallorca, un fito nunha carreira na que a súa fascinación pola figura de Juan de Betanzos non minguou. Nunha charla sobre ela na Casa de Galicia en Madrid o mércores día 15 de xaneiro (19.30 horas) abordará algún episodio pouco coñecido da súa biografía, como as súas expedicións a Vilcabamba, un enclave cuxa localización foi un misterio durante anos e só se puido precisar recentemente.  

Esas misións desenvolvéronse cando Juan de Betanzos frisaba xa os 57 anos, unha idade moi avanzada para o século XVII (naceu en 1510 e faleceu en Cuzco en 1576). Boa parte da súa vida transcorreu alén do Atlántico. «Debeu de chegar a América con 18 ou 20 anos -relata Martín Burgos-. Sabemos que era un fidalgo e unha persoa moi formada, cunha gran cultura clásica e con destrezas musicais, como demostra que formase parte da Capela de Música de Gonzalo Pizarro e que fose un dos introdutores en Perú da guitarra de catro cordas». Ademais, debía ter facilidade para as linguas, xa que aprendeu quechua a toda velocidade, un dos poucos españois en dominar o idioma, o que lle outorgou unha perspectiva máis completa que a dos seus contemporáneos. «A maioría escribían sobre o que vían e o que ocorría, pero, ao non coñecer a lingua, a súa visión era moito máis limitada», sostén a historiadora.  

Por si isto fose pouco, Juan de Betanzos tivo acceso directo ás elites incas, grazas ao seu matrimonio coa princesa Cuxirimay Ocllo. Frecuentou aos amautas -mestres- e os seus coñecementos da cultura andina superaban con moito aos dos seus compatriotas contemporáneos. E tamén xoga ao seu favor que toda a súa vida adulta transcorrese en América. «O Inca Garcilaso de la Vega tiña a súa bagaxe da nenez, pero veu con 19 anos a España. Ademais, por culpa da Inquisición non puido presentar o Estado inca con toda precisión, algo que Juan de Betanzos si fixo», afirma Martín Rubio.  

Valente e ambicioso

A historiadora, que asocia ao galego cos Andrade, cre que Juan de Betanzos era alguén tan valente como ambicioso. «Aí está o feito de que se presentase voluntario en 1556 para xestionar a paz cos incas sublevados en Vilcabamba, penetrándose nunha zona de difícil acceso e con grandes perigos», relata, misión que repetiría en 1560, o cal testemuña as súas habilidades como mediador e para a diplomacia.

Nas súas investigacións, Martín Rubio determinou o nome completo do aventureiro, Juan Díez Araoz -«A súa familia materna era de Oñate»-, aínda que sempre asinou como Juan de Betanzos. E nas súas viaxes e indagacións ha ir recompilando outros datos de interese sobre o personaxe. Despois de enviudar da princesa inca -que tomou o nome de Anxelina-, Juan de Betanzos casou cunha española, Catalina Velasco, coa que tivo varios fillos. Un deles, Rui, pleiteó coa súa media irmá María, filla do primeiro matrimonio, tras a morte do pai común. Martín Rubio atopou a documentación do litixio no Cabildo de Lima, onde pescudou que o español morreu «coa familia arruinada, sen diñeiro para enterralo. E non sei por que». O último enigma de Juan de Betanzos.

 

[Imaxe: - fonte: www.lavozdegalicia.es]