Keridos amigos
Mi emisyon de djueves va ser la kontinuasyon i el kavo de las dos ke ya ize sovre los dudyos de Rusiya. Aki toparesh su teksto.
Saludos a todos
Edmond Cohen
Paris – Fransya
Edmond Cohen
Paris – Fransya
——————————————————————————————
LOS DJUDYOS DE RUSIYA (3)
Saludes a todos los oyentes de la emisyon Muestra lingua, la emisyon en djudeo-espanyol fundada por el profesor Haïm-Vidal Sephiha i prezentada agora por vuestro servidor Edmond Cohen, kon Philippe en la kabina.
Por empesar, vos akodro ke el proksimo atelye de konversasyon de Vidas Largas se tendra el martes 15 de mais, a las dos i medya, en el Centre Communautaire. Venid munchos.
Vos akodro tambyen ke las emisyones de Radio J se pueden oir por internet sovre el sityo de Radio J, de toda manera en direkto, i tambyen despues en la redifuzyon de la mediudiya entera.
http://www.radioj.fr/node/55
Esto dicho, la semana pasada, no pude azer emisyon syendo ke mi mujer se rompyo el braso. I aze dos semanas, no pude eskapar mi emisyon sovre los djudyos de Rusiya, i komo estavamos en Yom aShoa, me kedi avlandovos de lo ke fue la shoa para tres milyones de djudyos de la URSS okupados por los nazis, sovre los kuales 2.600.000 fueron matados, lo mas por kurshumes en kondisyones de krueldad inimajinavle.
I tambyen por manko de tyempo, pasi sin avlarvos de los djudyos durante todo el tyempo entre la gerra sivil kon sus pogromes, i la sigunda gerra mundyala.

Trotsky
Por egzemplo, si vos avli, zaten muy presto, de los pogromes durante la gerra sivil, ke izyeron, asigun los istoryanos, unos 100.000 djudyos matados, no tomi el tyempo de dizirvos ke estos pogromes aharvavan a los djudyos de todas partes. Por egzemplo, solo en Ukranya, el istoryano Kostyrtchenko mos dize ke uvo 887 pogromes: 493 (40 %) de la parte de los petliouristos, kijo dizir los partezanos del kapo de los Ukranyanos, Simon Petlioura, 307 (25 %) de la parte de las Armadas vedres, kijo dizir armadas de kazalinos opozados tan a los bolshevikes komo a los tsaristos, 213 (17 %) de la parte de la Armada blanka, kijo dizir tsarista, 106 (8,5 %) de la parte de la Armada kolorada, kijo dizir bolshevika. Poveretos de djudyos…
No vos dishe tampoko ke munchos de los kapos bolshevikos eran djudyos, el mas konosido syendo Trotsky, de su haliz nombre Lev Bronstein, ama uvo tambyen kapos komo Zinoviev, de su haliz nombre Apfelbaum, Kamenev, de su haliz nombre Rosenfeld. Mismo Lenin teniya un papu (padre de su madre) djudyo. Para tomar el poder a la muerte de Lenin, Stalin va echar a Trostsky afuera, asta azer matarlo en Mexico en 1940, i azer kondenar a muerte Zinoviev i Kamenev en 1936.
Tampoko vos avli de la kreasyon, despues de la gerra sivil, en 1934, de una “rejyon autonoma djudiya” en Siberia, kon Birobidjan por kapitala. No me vo apesgar sovre esto, syendo ke ya ize una emisyon sovre el Birobidjan el 15 de avril 2010. Mi emisyon de 2010 se eskapava ansina:
“Komo esta el Birobidjan oy, en 2010 ? A la ora de oy, no se. Lo ke se puede saver, es ke kedan solo unos 4 o 5.000 djudyos, en una sivdad kon dos kales i un haham, ande la kaye prinsipal de la sivdad se yama dainda Shalom Aleichem, ama el primo de marso 2008, el Birobidjan a kedado de ser ofisyalmente una rejyon otonoma djudiya. A sido inkluido aryentro del kraï (subdivizyon rejyonala) de Khabarovsk.
“La vedra es ke ya no egzistiya de antes en tal modo, syendo ke su pekado mortal era de ser una kreasyon a la vez artifisyala i venida del eksteryor; no korrespondiya, komo el Estado de Israel, a un suenyo bimillenaryo de todo un puevlo, i por esto es ke no era su mazal de sovrebivir, tanpoko komo las kreasyones djudiyas de Arjentina del Baron de Hisch. Esto dicho, no se puede dizir ke no ay mas djudyos en el Birobidjan: ya vitesh ke unos pokos kedan, muestros leshanos ermanos del kavo de la Siberiya, leshos de todo, ama, ansina lo syento por mi parte, yene serka de muestros korasones”.
Desde esta emisyon, topi unos shifros sovre Wikipedia:
Povlasyon de la rejyon del Birobidjan en 2016: 166.120
Kuantos djudyos entre estos 166.120? No sé. Ama me ambezi ke en 2010, los djudyos reprezentavan solo uno por syen de la povlasyon, kijo dizir, komparado al shifro de la povlasyon en 2016, 1.600 o 1.700 djudyos en el Birobidjan entero, muncho manko ke los 4 o 5.000 djudyos ke vos aviya dicho.
Parese ke la parte djudiya del Birobidjan ya es kaji si no dainda muerta, muryendose a poko a poko. Yo syempre pensi ke es muy pekado ke uvo tan pokos de djudyos ke se aygan en el Birobidjan antes de la gerra. No uvyeran sido parte de los 2.600.000 matados por los einsatzgruppen. Ama ansina es. No se puede trokar la Istorya.
Agora ayego de muevo a la sigunda gerra mundyala. Porke si vos avli de los 2.600.000 djudyos matados en esta gerra, no tomi tyempo de avlarvos de la parte ke tomaron los djudyos, sea komo partezanos en la zona okupada, sea en kombatyendo en la armada kolorada. Ya vos avli en una resyente emisyon del jeneral djudyo Tchernyakhosvki, ke komandava la armada la mas al norte, i ke fue el primero a entrar en Almanya kuando tomo a la sivdad de Tilsit en Prusa oryentala (fue matado kuando estava aparejando la tomada de Koenigsberg, oy Kaliningrad). Ama lo ke no vos aviya dicho, es ke los djudyos fueron, asigun lo ke meldi, unos 450.000 en la armada sovyetika kontra los almanes.
Djudyos aviya en los askeres rusos ke se aserkavan del bunker de Hitler, ovligandolo a eskojer la muerte, komo lo eskrivyo en su testamento politiko: “No kyero kaer en las manos de enemigos tenyendo menester, para englenear a djentoryas solevantadas, de un muevo espektakulo aparejado por los djudyos. Por esto me dechidi de kedarme en Berlin, i ayi, de eskojer libremente la muerte…”
Por siguro no puede ser una konsolasyon, ama yene keda el plazer de pensar ke Hitler se mato por espanto no de tal o tal, ma de los djudyos. Enfin el espanto se troko de vanda…
Ansina me keriya kedar sovre la fin de la sigunda gerra mundyala, i ayegar a los tyempos entre 1945 i la muerte de Stalin.
Komo ya lo savesh, Stalin era un haliz antisemit, afillu si kale atorgar ke permityo a los Tchekoslovakos de vender armas a los djudyos de Palestina, i tambyen ke la Unyon Sovyetika voto en la ONU, kon sus alyados Byelorusiya, Polonya, Tchekoslovakiya i Ukranya, la kreasyon de un estado djudyo en Palestina, i ke rekonosyo pishin al muevo Estado de Israel en 1948. En vedra, savyendo ke el partido Mapam era de su vanda, Stalin esperava tomar Israel en su dominyo. Yo me akodro muy byen ke kuando estava en el kibuts Lehavot Habashan, del Hashomer Hatsaïr dependyente del Mapam, los del kibuts, en agosto 1955, dos anyos despues de la muerte de Stalin, dainda regretavan ke Israel no sea una demokrasiya popular komo las de la Evropa del este.
Kale dizir ke esta amistad de Stalin para Israel no sureo… En 1950 el eskrivano yidisch Der Nister es aferrado en el Birobidjan ande aviya sido embiyado, i se muere pishin en prezo. De otra parte, ya vos ize en 2015 una emisyon sovre Babel, Mikhoels i los 13 fuziyados de 1952. El eskrivano Isaac Babel i el aktor Solomon Mikhoels ya aviyan sido matados de antes (Babel en 1940 i Mikhoels en 1948). En kuanto a los 13 dezmazalados myembros djudyos del komité antifasisto, ke tanto izyeron por la Unyon Sovyetika durante la gerra, eyos fueron en 1952 aferrados, djuzgados i matados de un kurshum en la kavesa. Entre eyos el famozo poeta Peretz Markish. El fue kondenado a solo, si ansina se puede dizir, 25 anyos de prezo, ama fue Stalin ke troko la kondenasyon en kondenasyon a muerte.
En mismo tyempo son aferrados i matados los kapos del Birobidjan, ke portanto aviya sido kriyado por Stalin el mismo.
I no kale olvidar tampoko el echo yamado de los “asesinos en djube blanka”. El 1mo desyembre 1952, Stalin deklara al Politburo ke todo syonisto es un ajente de los servisyos sekretos amerikanos, i ke en sus medikos, ay munchos syonistos. El 13 de janvier 1953, la Pravda (la Vedra en ruso) denunsya una “konspirasyon de burgezes syonistos” organizada por el Kongreso Djudyo Mundyal, pagado por la CIA.
9 medikos, entre los kuales 6 djudyos, ke an kurado myembros del Partido komunisto, son akuzados de tener entosigado dos kapos sovyetikos en 1945 i 1948, i ke teniyan la entisyon de asesinar varyas otras personalidades sovyetikas. Entre los 9, el mediko personal de Stalin i el jeneral mediko-kapo de la Armada sovyetika.
37 djudyos, medikos o farmasyanos, son aferrados pishin, i despues de eyos munchas sentenas, inkluyendo Maria Weizmann, ermana de Chaim Weizmann, prezidente del Estado de Israel.
Los komunistos del mundo entero dan palmas, los djudyos komunistos komo los otros.
Orozamente, Stalin se muere el 5 marso 1953, i Beria syerra el tefter. El 5 de avril, los 9 primeros akuzados son deklarados inosentes i sus atorgamyentos obtenidos de manera “proibida por la ley”. De fakto, dos poveretos entre eyos ya se muryeron durante los interrogatoryos, i estonses, solo 7 van a ser liberados.
El pezgo komunisto antisemit se va alivyanar un poko sovre los djudyos despues de la muerte de Stalin en 1953, indimas despues de la destalinizasyon en 1956, ama yene los djudyos son enserrados sin derecho de salir de URSS, sovre todo por irse en Israel, agora un pais konsiderado komo si azya parte de los Estados Unidos aborresidos.
En 1965, Elie Wiesel reushe de ir en URSS i aya se da kuenta ke kedan 3 milyones de djudyos, ke se kayan por espanto, espanto ke solo se ve en los ojos. Ama vyene Kipur, i todo troka: el kal es yeno de djente, ama no de los mansevos. Los mansevos se kedan afuera del kal, ama inchen de sus prezensya la kaye del kal, la kaye Arkhipova. Se van ande esta el kal, no por el kal, solo para aunirse entre djudyos i amigos de Israel.
Va empesar el tyempo de los refuznikes. Kualo era un refuznik? Un refuznik era una djente, sovre todo djudyos, ke demandavan un visa para irse de URSS, en jeneral verso Israel. Por esto, antes de obtener repuesta, i sözde para pueder obtener una repuesta, kaliya deshar su echo i su lavoro, dunke kedarse de ganar paras. Despues, el OVIR, el buro kargado de responder, los deshava mezes i anyos sin repuesta, i en mismo tyempo sin lavoro, i la polisiya puediya aferrarlos por “parazitismo sosyal”, i enserrarlos en prezo. I mismo si no eran en prezo, la polisiya los kortava de fakto de todo atadijo kon las libertades elementares, komo, por egzemplo, resivir letras. Me akodro muy byen ke en Fransya, i deviya ser lo mismo en los otros paizes liberos, los djudyos komo yo embiyavan letras a los refuznikes para sostenerlos i enkorajarlos. Ama dinguna letra ayegava a su destinataryo. De tal manera ke las letras eran embiyadas en recommande para ke ayegen, i yene no ayegavan. Ama esta vez, el embiyador teniya derecho de demandar a la posta franseza una indemnidad, i la posta franseza, ovligada de pagar, despues demandava pagamyento a la posta sovyetika. “Me aze una renta”, diziya un amigo miyo shakadji.
El grande atomisto Andreï Sakharov i su mujer Eklena Bonner, eya de padre ermeni i de madre djudiya, se esforsaron de ayudar lo mas posivle, en nombre de los derechos umanos, a estos refuznikes. Sakharov resivyo por esto el premyo Nobel de la paz en 1975, ma no resivyo derecho de salir de Rusiya para resivir su premyo; fue su mujer ke lo reprezento.
Los tres refusnikes lo mas famozos me paresen ser Eduard Kuznetsov, Ida Nudel i Natan Sharansky.
Kuznetsov, nasido en 1939, fue un disidente desde su mansevez, eskrivyendo samizdates, kijo dizir gazetas eskondidas, kuando era estudyante en filozofiya. Asigun lo ke meldi, era sovrino de Elena Bonner. En 1961, a la edad de 22 anyos, fue aferrado, djusgado i kondenado a 7 anyos de prezo. Salyo de prezo en 1968, i solo dos anyos despues, izo planos para tomar por fuersa un avyon i ovligar al piloto de yevarlo en Israel. Fue aferrado antes de tener echo kualkyer koza, ama yene fue djuzgado por “alta traison”, i esta vez kondenado a muerte. Kuando esto se supo en el mundo entero, la birra tomo a todos los djudyos, uvo manifestasyones en todos lugares (yo me fui a manifestar en Paris) i al kavo la kondenasyon fue trokada en kinze anyos de prezo i kampo de lavoro. En 1979, fue liberado kon kuatro otros disidentes, trokado kon la liberasyon en oksidente de dos espyones sovyetikos.
Ansina, enfin, Kuznetsov pudo irse en Israel ande bive dainda oy en Yerushalayim komo eskrivano i gazetero.
Por lo ke es de Ida Nudel, eya nasyo en 1931, tendra 87 anyos amanyana 27 de avril 2018. En 1970, ambezandose la istorya de Kuznetsov i admirando su koraje, demando un visa para irse de URSS. Le fue refuzado, i en 1972, empeso una grev de la ambre en el ofisyo del Partido Komunisto en protestasyon kon el aferramyento de un otro refuznik. Echada afuera de su lavoro, metyo a su balkon en 1978 una tabela ande estava eskrito: “KGB, dame mi visa para Israel”. Por esto fue kondenada a kuatro anyos de kampo en Siberia. Fue muy duro, ama mashko fyerro i lucho asta ke obtener en 1987, grasyas al ayudo de djente del mundo entero, su visa tan asperado. Agora bive en Israel.
Natan Sharansky nasyo en 1948 en Ukranya, yamandose Anatoli Chtcharansky. Estudyo las matematikas, i en 1973, a la edad de 25 anyos, demando un visa ke le fue refuzado. Lavoro para Andrei Sakharov, lucho para los derechos de los refuznikes, i en 1977 fue aferrado i kondenado a 13 anyos de kampo en Siberia. Despues de 9 anyos durante los kuales su mujer Avital izo todo lo ke puediya para topar ayudo de la opinyon publika mundyala, fue liberado i trokado komo Kuznetsov. Izo su aliya i troko su nombre de Anatoli en Natan. En Israel va ser un ombre politiko de primera importansya. Desde 2009, es el prezidente de la Adjensiya Djudiya (la Sohnut en lashon).
La fin de la URSS, komo ya se save, permityo a unos dos milyones de Rusos de azer sus aliya en Israel, ke reusho a resivirlos i ande tomaron una grande importansya. Agora se puede dizir ke los djudyos de Rusiya, en su grande mayoriya, biven agora en Israel i no mas en Rusiya.
Sovre esto me vo kedar porke ya vino el tyempo de eskapar mi emisyon, i vos digo al djueves ke vyene, si kyere el Dyo!
Edmond Cohen
Paris, Fransya
[Orijen: www.esefarad.com]
Paris, Fransya
[Orijen: www.esefarad.com]

Sem comentários:
Enviar um comentário