La lenga turca

Rebaishas

Escrich per Joan-Marc Leclercq

Peus curiós de las lengas, e sabi qu’au miei deus legedors deu Jornalet n’i a fòrça, perpausi adara de vos parlar d’un idiòma mès qu’originau, pas tròp aluenhat fin finau geograficament deu nòste airau occitan (a l’escala de la planeta, solide!) mès que n’a pas ren de véser dens son estructura dambe las lengas latinas, germanicas o eslavas, vòli parlar deu turc.

 

Poderém díser “las lengas turcas”, pr’amor qu’entre Istanbul e Siberia en passar per l’oèst de China se pòt trobar una familha sancèra d’idiòmas vesins que permeten quitament aus locutors haut o baish de’s comprénguer. Au demiei d’eths, cau citar l’azeri, l’ozbek, lo kazakh, lo chovaish (lo mès aluenhat deu turc d’Anatolia), l’oïgor e lo tatar. S’escriven sia dambe l’alafabet latin, sia dambe l’alfabet cirilic, mès tanben sovent dambe l’alfabet arabi segon lor pausicion geografica o … geopolitica.

 

Mès tornèm a la lenga turca d’Anatolia, idiòma oficiau de la Republica Turca. Dempèi de 1928, s’escriu dambe l’alfabet latin a l’iniciativa deu president de l’epòca, Mostafa Kemal, àlias “Atatürk”. La tòca deu renonç a l’alfabet arabe, dejà imprincipiat au sègle XX-au, èra de purificar la lenga ende la desbarrassar de l’influéncia araba e pèrsa. La resulta estó sustot en fèit de l’aubrir a l’influéncia de las lengas europencas.

 

A costat de letras vengudas de l’alemand coma ö e ü, ne podèm trobar dambe cedilhas coma ç (nòste “ch”) o ş (nòste “sh” gascon), mès sustot la letra mès tipica de la lenga, lo “i” shens de punt, ı, que’s prononcia coma un “e” mut francés accentuat, articulat a l’endehens de la boca dambe las dents drin barradas. De notar que la letra c se prononcia “dj”.

 

Lo devóssem comparar a quicòm de vesin, seré naturalament l’euskara que vengueré a l’esperit pr’amor de son aspècte aglutinant. En efèit, la lenga s’articula a l’entorn d’un sistèma de sufixes que’s venguen pegar en seguida au radic deu mòt, çò que lo balha un aspècte Lego qu’agrada aus esperits meslèu matematics.

 

Los mòts turcs son fòrça bracs, plan sovent formats de duas consonantas dambe una vocala au miei: baş (lo cap), boş (vueit), çok (fòrça), dil (la lenga), gök (lo cèu), göz (l’uelh), gün (lo jorn), hoş (agradiu), kız (la hilha), köy (lo vilatge), son (darrèr), söz (lo mòt), süt (la lèit), şey (la causa), yer (lo lòc), yıl (l’annada), yok (n’i a pas), yol (lo camin), zor (mauaisit).

 

A còps, poden quitament estar encara mès bracs: ad (lo nom), al (preng!), az (paucs), de (tanben), et (la carn), ev (l’ostau), eş (l’espós, l’esposa), iç (beu!) su (l’aiga), uç (vòla!).

 

L’ahar se complica totun un drin dambe l’arribada deus sufixes que servissen de formar los derivats:

 

            Ev: l’ostau

            Evler: los ostaus

            Evlerim: mos ostaus

            Evlerimiz: nòstes ostaus

            Evlerimizde: dens nòstes ostaus

            Evlerimizden: deus nòstes ostaus estant

            Evlerimizdenki: que veng deus nòstes ostaus 

 

Mès tot aquò es fòrtament regular, çò que balha un gran aisidèr a l’estudi. 

           

Una de las particularitat de las lengas turcas es l’armonia vocala. Aquòu vòu díser qu’existissen dus grops de vocalas, claras e escuras, e que los sufixes pòrtan tostemps la vocala que s’acòrda dambe la que davanteja. Aquí, dambe la vocala o s’acordaràn la a e la ı au lòc deus e e deu i (lo sufixe -ki es pas sosmés ad aqueste règla):

 

            Yol: lo camin

            Yollar: los camins

            Yollarım: mos camins

            Yollarımız: nòstes camins

            Yollarımızda: sus nòstes camins

            Yollarımızdan: deus nòstes camins estant

            Yollarımızdanki: qui veng deus nòstes camins

 

Aquò que pòt balhar a còps formacions plasentas coma: Küçük gürültülü sürücü müsünüz? que vòu díser “Ètz vosautes lo petit conductor tapatjós?”

 

Lo vocabulari turc s’es completat dens l’istòria de mòts manlhevats au pèrse: (میدان) meidan, la plaça, (شهر) şehir, la vila, (گل) gòl, la ròsa, (سرای) sarai, lo palais.

 

Mès tanben l’apòrt de l’arabei es fòrça important pr’amor deu ligam de la religion: kahve (lo cafè), kitap (lo libe), lazım (cau), merhaba (adiu), saat (lo temps), sahba (lo matin), vatan (lo país), zaman (lo temps), etc …

 

Solide, las lengas europèas an tanben agut lor influéncia, e particularament lo francés, que ne trobam fòrça mòts, adaptats d’un biaish plasent tanben a la grafia turca: otel, asansör, antrenör, kuaför, etüd, proje, vites, vagon, vantilatör, tünel, spiral, spor, sürpriz, şans, şato, şef, şezlong, şoför, şok, porsyon, servis, pil, plaj, polis, priz, römork, müzik, otostop, omlet, motosiklet, kuşet, kartpostal, likör, gramer, fermuar, distribütör, etc …

 

Es pr’amor d’aquò que l’estrangèr que coneish le francés ganharà de tira un bon petit cabau de mot “a gratis”, que poderà ajustar aus manlhèus europencs de totis, deus quaus podèm citar lo plasent alaturka, shens de dobte de l’italian, que vòu díser “d’estile turc”.

 

Se hornissi que los noms turcs an pas genre gramaticau, çò que simplifica granament l’esfòrç de memòria de l’aprenent, que los vèrbes se conjugan totis regularament segon lo medish paradigma e que n’i pas nat article, benlèu m’i serèi escadut de’vs balhar l’enveja d’aprénguer aquesta lenga fòrça interessanta, originala, e hèra beròia d’escotar.

 

Görüşürüz! (A lèu)

[Image: © Joan-Marc Leclercq - poblejat dins www.jornalet.com]