Desmontando os tópicos sobre Pessoa

 

Manuel Moya dá conta nunha biografía da vida extraordinaria do poeta portugués

                                    O poeta, en 1914. Fernando Pessoa (Lisboa, Mártires, 1888-Santas Catarina, 1935) asegurou nunha carta ao crítico e escritor Adolfo Casais Monteiro que foi en 1914 -anos en que se data esta fotografía que retrata ao poeta- cando creou os seus principais heterónimos, os de Alberto Caeiro, Ricardo Reis e Álvaro Campos.

Por H.J.P.

Admite Manuel Moya —e sabe do que fala— que pesan uns cantos tópicos sobre Fernando Pessoa que desvirtúan pobremente a súa figura e a súa obra. Sobre todo, dous. Un deles é o que atribúe ao feito curioso dos seus moitos heterónimos boa parte da súa celebridade e mesmo a importancia da súa produción literaria. «Pessoa, Caeiro, Campos, Reis e Soares son autores clásicos sen posible discusión. Ler a calquera deles resulta unha experiencia fascinante. A xenial anormalidade consiste en que os cinco —pero hai máis— cohabiten nun mesmo individuo e que ese individuo nos pareza, así, sen máis, un pobre home». É aí onde sinala o segundo dos lugares comúns, que mesmo —anota— estendeuse como un certo convenio crítico polo que «Pessoa carece de vida e, xa que logo, a súa obra, inxente, ha de ocupar as vastas rexións de néboa que non nos proporcionan as súas vivencias. A súa biografía habería de descansar unicamente na súa obra», razoa. Algo similar, curiosamente, sucede en ocasións con Kafka.

Moya nega a maior e faino no seu minucioso ensaio Pessoa, o home dos soños (Edicións do Subsolo). Talvez, di, non é un Byron, un Almada-Negreiros, un Rilke ou un Kipling, pero, «a pesar de (case) non saír da súa cidade natal en trinta anos, a pesar de non ter gozado dunha faiscante vida amorosa, a pesar de non ter loitado en ningunha fronte, a pesar da súa pinta de cansado oficinista, Pessoa manexouse nunha vida intensa, tanto no intelectual como no vivencial». Sen ela, prosegue, non se entende «a comprensión humana que destilan os seus escritos ou os seus vínculos coa oportunidade histórica que o rodeou». E é que, sostén, «o que a obra de Pessoa ofrécenos é unha densidade humana poucas veces vista. [...] Pessoa —insiste— non é o poeta neutral encerrado na tópica torre de marfil».

Unha posición, anota, con todo, que el desexase acadar, pero nunca conseguiu «liberarse da ficción humana», «das cadeas con que a supervivencia o apertaba e que lle resultaban tan insoportables». O motor íntimo de boa parte da súa obra literaria é «esa sede de liberdade que non logrou conquistar».

Os demos da depresión

Como mostra desa vida ao límite que padeceu, Moya lembra como desde a súa chegada definitiva a Lisboa, en 1920, arrastrouse por máis de vinte domicilios distintos —«e case cada un deles significou un pequeno revés na súa vida»—; fundou, ideou e fracasou en decenas de empresas de diversa índole; foi poeta vangardista e probou en empregos practicamente inéditos entón, como os de publicista e inventor. Mentres así se debatía, «loitou contra os demos da depresión e se non ingresou nun psiquiátrico foi porque sempre andou sen branca, viu como amigos seus tomaban o atallo do suicidio, el mesmo pensouno en máis dunha ocasión, pasou necesidades, tivo débedas, sableó aos seus amigos, sentiuse humillado a miúdo, renunciou a unha existencia confortable, participou en conspiracións, tratou con personaxes soados como Aleister Crowley, aceptou o seu papel de polemista en causas hostís, inventou ismos, amou ou medio amou a unha muller, Ophelia, consumiuse noutros amores secretos, viviu ante o permanente axexo da tolemia e da incerteza e foi á morte polo seu propio pé, entregándose a el nun suicidio aprazado grolo a grolo. Queren maior biografía?», interpela o ensaísta.

«Tan plural e laberíntico», Pessoa, reflexiona Moya, préstase a todo. Un esclavista e un libertario, un académico e un vangardista, poderían ben sentilo do seu lado. «Ten unha frase redonda para cada un» e nos seus máis de 27.500 documentos abandonados no famoso baúl «o buscador de perlas e teorías atopa un horizonte infinito», asegura.

«A contradición expresa [en Pessoa] a vibración do pensamento», afirma Moya

Fernando Pessoa, na súa pluralidade, «escribe en todas direccións; é un grafómano, atrapado no hormigueo da vida». «Ás veces os seus dedos adiántanse ao seu pensamento, outras corren tras el como a lebre de marzo corre detrás do tempo, sen atopalo. [...] Como Unamuno —eloxia Manuel Moya—, préstase á contradición, porque a contradición expresa a vibración do pensamento e é a vibración a súa razón de ser».

O importante, como dixo o poeta, lembrando aos argonautas, non é vivir senón navegar, conclúe o autor da biografía, polo que o lector tratará de «velo navegar, lixeiro de equipaxe, sen afastarse moito da costa, pero coa sensación de liberdade de quen abandona o plácido acubillo do peirao para enfrontarse á ondada do mar».

Manuel Moya embarca ao curioso nun proceloso viaxe no que achará un Pessoa amplamente documentado, pero sobre todo unha visión compasiva, humana, empática do gran vate portugués que, ademais, esperta, inopinadamente, no lector un enorme desexo de revisitar a súa poesía —unha verdadeira e fascinante galaxia, unha arte en si mesma—, que ao cabo é o que verdadeiramente importa, acéptese ou non a condición máis ou menos mundana do devir vital do escritor.

 

[Fonte: www.lavozdegalicia.es]