Andrés Neuman: «Véndennos a falsa dicotomía de mirar cara atrás ou seguir adiante»

A última novela do escritor hispano-arxentino, «Fractura» é unha reflexión sobre a memoria individual e colectiva 

Un artigo de ENRIQUE CLEMENTE 

Autor de novelas, poemarios, ensaios, relatos e aforismos, galardoado con premios como o da Crítica ou o Alfaguara, o hispano-arxentino Andrés Neuman (Buenos Aires, 1977) publica Fractura. Unha novela que arrinca co terremoto previo ao accidente de Fukushima, o 11 de marzo do 2011, que removerá a memoria do protagonista, o señor Watanabe, un dobre hibakusha, é dicir sobrevivente das dúas bombas atómicas de Hiroshima e Nagasaki, cuxa vida é contada a través dos recordos de catro mulleres que foron os seus amantes. A obra convértese nunha reflexión sobre como os individuos e as sociedades enfróntanse ao seu pasado. «Escapar do pasado é metafísicamente imposible, a cuestión é que se fai con el, si uno opta pola negación volverá como unha pantasma e apuñalaranos por detrás», afirma. 

-¿Como xurdiu a novela? 

-A idea era partir do accidente de Fukushima e ver o que desencadeou. Primeiro, puxo a todo o mundo a pensar sobre a enerxía nuclear. É dicir, o afastado converteuse en próximo. Ademais, todo empezou cun terremoto e a min fascinábame o concepto da onda expansiva. Quería facer un paralelismo entre un terremoto e a arte xaponesa do kintsugi de reparar obxectos por onde romperon. Interesábame que o kintsugi fose unha metáfora da nosa memoria emocional, persoal, amorosa, familiar e tamén colectiva. Era interesante analizar a idea do poeta polaco Milosz, si algo existe nun lugar, existirá en todos. Intentei desenvolver esa idea e ver como todos os países están secretamente interconectados polo diñeiro, a enerxía, a memoria e as emocións, hai un fluxo subterráneo que os conecta. 

-É unha reflexión sobre como os individuos e as sociedades enfróntanse ao seu pasado. 

-O tan traído e levado debate da memoria histórica sobre o que a min me interesaba situarme dun modo non maniqueo, que non reproducise ningunha postura fácil. Na novela hai personaxes que defenden distintas opinións, porque unha novela non é sermón nin un mitin político, senón unha posta en escena de conflitos e contradicións. A miña opinión é que convén non simplificar que é a memoria histórica, porque ás veces nos queren vender a falsa dicotomía de que hai que elixir entre mirar cara atrás ou seguir adiante, coma se fosen dúas opcións excluíntes, cando están interconectadas. Nese punto séntome moi identificado co kintsugi, que repara o obxecto roto e ao pór en fractúraa po de ouro embeléceo e recorda para sempre o que lle pasou. Toda sociedade ten a súa dialéctica entre calar e narrar e a novela trata de como todas as sociedades recordan e á vez esquecen as súas traxedias e que facer coas propias cicatrices. Na novela hai varios personaxes que teñen cicatrices nos seus corpos e exponse que facer con elas, igual que un artesán do kintsugi exponse como refundar a identidade dun obxecto que está roto. -

Na novela hai unha denuncia da censura e o ocultamiento de feitos históricos como as bombas de Hiroshima e Nagasaki. 

-Adóitase falar da asociación entre censura e ditadura, por exemplo no franquismo ou a ditadura militar arxentina. Iso é moi cómodo, xa o sabemos, pero a novela métese en cuestións que son máis incómodas de formular, como son as censuras nas democracias. Un exemplo clamoroso é como se manexou o tema das bombas atómicas en EE. UU., non se informou das súas consecuencias e implantouse unha censura radical que durou unha década en Xapón, onde non se podía nin sequera mencionar. Cando esa censura terminou ese país perdera o costume de recordar. Como di a xornalista norteamericana Lorrie, unha das narradoras, no noso país o segredo militar sempre foi moito máis importante que a democracia. Interesábame analizar como o gran país da democracia, que nunca tivo unha ditadura na súa historia, tamén ten as súas formas de censura, de control do cidadán e moitos comportamentos de países que chamamos ditaduras ou bananeros. 

«Somos diferentes persoas segundo quen nos recorda» 

O autor do viaxeiro do século fai nun a súa novela un percorrido sentimental e político pola historia do século XX en cidades como Tokio, París, Nova York, Buenos Aires ou Madrid, a partir dos relatos de catro mulleres que mantiveron unha relación sentimental co señor Watanabe. 

-¿Por que elixiu esta forma narrativa? 

-Parecíame un xogo narrativo interesante que o suposto protagonista, o aparente centro da historia, non teña voz, e os demais testemuñas si. O protagonista é narrado por outros que se converten xa que logo en protagonistas. En segundo lugar, parecíame atractivo analizar como somos distintas persoas segundo quen nos recorda e onde. Esa capacidade para ser múltiples personaxes que todos temos, esa especie de pulsión Pessoa. Interesábame moito abarcar a vida enteira dun personaxe lonxevo e ver os distintos xeitos que ten de namorarse, desde o seu primeiro amor ata o seu último amor otoñal. É tamén a novela da ruptura, o que de novo nos devolve ao kintsugi, que se fai con esa fractura, ¿esquécese, négase, apréndese ela, repítese, se omite? Parecíame un desafío moi estimulante alternar o narrador omnisciente que vai seguindo ao personaxe masculino con catro monólogos longos de catro mulleres con caracteres culturas e idiomas diferentes. 

-¿En quen se inspirou para crear o personaxe do señor Watanabe? 

-É un personaxe imaxinario inspirado nun grupo de personaxes reais, os dobres hibakusha, é dicir os poucos sobreviventes das dúas bombas atómicas, de Hiroshima e Nagasaki. Fascinábame exporme que clase de conciencia da mortalidade e da identidade pode ter alguén que debería ter morto, pero sobreviviu a dous exterminios e perdeu a toda a súa familia. Que fai coa súa vida, en que clase de pantasma convértese. 

-Aos seus 41 anos ten xa unha obra moi extensa. ¿Que é para vostede a literatura? 

-Levo toda a vida escribindo, desde que teño memoria, e 20 anos publicando. A literatura é o mellor xeito de darme conta de que estou vivo. Moitas veces non nos damos conta de que imos morrer, de que é o importante e, de súpeto, cando les ou escribes o tempo condénsase, detense e un volve ser consciente de quen é e onde está. Como esa sensación é tan gratificante e reparadora terminei desenvolvendo unha adicción, coma se dunha droga tratar, de maneira que cando non estou a ler nin escribindo pérdome, non sento que volvo á vida senón que me esquezo dela e a recordo cando abro un libro propio ou alleo.

[Imaxe: Benito Ordoñez - fonte: www.lavozdegalicia.es]