Gozo escéptico do dietario inédito de Pla

Rescatan uns textos dos anos 50 e 60, complementarios das súas «Notas dispersas» e nos que o escritor ampurdanés reflexiona sobre a «enfermidade nacional catalá» 

Un artigo de HÉCTOR J. PORTO

A falta de poder ler o que, coa súa irrepetible lucidez, opinaría Josep Pla i Casadevall (Palafrugell, Xirona, 1897-Llofriu, 1981) sobre o desafío secesionista de Cataluña, hai que conformarse cos miles de excelentes páxinas que deixou escritas. Xa advertía el mesma sobre a obsesión no seu libro O quadern gris (Destino, 1966), nunha anotación datada o 23 de decembro de 1918 ao fío dunhas reflexións sobre a súa falta de espírito do Nadal e a súa torpeza social: «É obxectivamente desagradable non sentir ningunha ilusión -nin a ilusión das mulleres, nin a do diñeiro, nin a de chegar a ser alguén na vida-, nada máis sentir esta secreta e diabólica teima de escribir (con tan pouco resultado), á cal sacrifico todo, á cal, probablemente, sacrificarei toda na vida».

Precisamente, tras este dietario, un dos seus títulos máis famosos, Pla publicou outro máis, Notas dispersas (1969), no que recoñecía que envorcaba prosas da natureza máis diversa: «Son notas xurdidas ao azar, ás veces sobre a marcha, outras veces con longos anos de distancia: notas de recordos, de reminiscencias, de lecturas, de cousas vistas, de escenas que me viñeron á memoria, de obsesións gardadas nela longo tempo, de impresións inmediatas e case diría fulgurantes». Ademais, o seu libérrima estrutura non respectaba un sentido estrito do tempo, facía o seu camiño sen someterse ao «dogal da cronoloxía». Non podía ser máis explícito: «O das datas é indiferente. É un caixón de xastre que durou toda a vida e que segue durando», explicaba nunha carta ao seu editor Josep Vergés, ao que deixaba claro que non se trata dunha colección de descartes do quadern gris nin tampouco dunha antoloxía de pezas extraídas doutras obras anteriores. 

Pla previra organizar en dous volumes este valioso e fragmentario magma -«son formas sen arquitectura interior nin exterior», apuntaba o seu amigo Joan Fuster, en cuxa liberdade o autor acha «unha vía cómoda para dicir o que quere dicir»-, pero o proxecto quedou inconcluso. Pois ben, o profesor Francesc Montero recupera agora, de entre os papeis póstumos do escritor, estes materiais e reúneos nun tomo -Facerse todas as ilusións posibles e outras notas dispersas- que o selo Destino levará mañá ás librerías e que perfectamente pode funcionar como aquel previsto segundo volume das súas Notas dispersas.

Entre o ensaio e o aforismo, o diario íntimo e as memorias, o libro extrae o seu título dunha escéptica nota na que é especialmente duro consigo mesmo e que permite -ao non suxerir límite algún- un amplo espectro de temas: «Nada me fai ilusión. Cando me falan da felicidade, a cursilería da palabra fai que me parta en dúas do riso. O ideal é facerse todas as ilusións posibles e non crer en ningunha. Decepcionante, deprimente, que se lle vai a facer». 

Trátase xa que logo dunha prosa de xénero inclasificable e de estilo natural a pesar do seu fragmentariedad, un zibaldone que se resiste ás etiquetas e que bebe dunha notable variedade de intereses e modelos, como sinalou Xavier Pla, director da cátedra Josep Pla da Universidade de Xirona, no seu ensaio a propósito da ficción autobiográfica e a verdade literaria na obra do xenio ampurdanés. 

Un dos asuntos centrais que aborda -subliña Montero no amplo prólogo que precede a estes textos inéditos- é o que o propio Pla cualifica como a «enfermidade nacional catalá», a circunstancia en que naquel momento observa Cataluña e o que define como a «psicoloxía da nosa alma colectiva». Segundo razoa, a imposibilidade do catalán de identificarse coa cultura española ocasiónalle «un sentimento de inferioridade permanente» e convérteo en «un home sen patria, incapaz de unirse a outros ou compartir intereses, hipercrítico, irónico, individualista, frenéticamente individualista, negativo: un home enfermizo, sombrío, desconfiado, tortuoso, escurridizo, nervioso, displicente, solitario, triste». 

Nunca fun un heroe»

Pla non é menos contundente coa postura de España ante a falta de encaixe de Cataluña no Estado. «Pódese conquistar cun arrebato. Colonizar implica intelixencia», exhorta no marco dunhas teses que conservan unha plena e sorprendente validez hoxe en día, máis de cincuenta anos despois de que estes pensamentos fosen postos negro sobre branco. Nunha liña moi similar, o escritor ofrece unhas demoledoras argumentacións en relación co colaboracionismo franquista e a blandura dos intelectuais. Aínda que resulta igualmente áspero como acusador de si mesmo e a súa actitude: «Nunca falei de política. É dicir: fixen constantemente oposición non falando de política. Nos tempos que me tocou vivir, non podía facer nada máis. Nunca fun un heroe -que quede ben claro». 

En fin, Pla, xenio e figura, descreído, brillante, perspicaz, esquivo... Un gozo para o lector.

[Imaxe: Francesc Català-Roca - fonte: www.lavozdegalicia.es]